18 OKTYABR – MÜSTƏQİLLIİYİN BƏRPASI GÜNÜ: TARİXİ FAKTLAR VƏ DÖVLƏTÇİLİK ƏNƏNƏLƏRİ

ADPU-nun baş müəllimi b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı

18 Oktyabr Azərbaycan Respublikasının dövlətçilik tarixində mühüm siyasi və hüquqi əhəmiyyətə malik olan Müstəqilliyin Bərpası Günüdür. Bu tarix Azərbaycan xalqının suveren dövlət qurmaq iradəsini, milli özünüdərkini və müstəqil inkişaf yolunu seçmək hüququnu ifadə edir. 1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikası Ali Soveti tərəfindən qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktı müstəqil dövlətçiliyimizin bərpasının hüquqi əsasını təşkil etmişdir. Azərbaycanın müasir müstəqillik tarixini düzgün qiymətləndirmək üçün XX əsrin əvvəllərində baş vermiş hadisələrə nəzər salmaq zəruridir.

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması xalqımızın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman Şərqində ilk parlamentli respublikalardan biri kimi demokratik dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Cümhuriyyətin mövcudluğu 23 ay davam etmiş, 1920-ci ilin aprelində Azərbaycan sovet hakimiyyətinin nəzarətinə keçmişdir. Sovet İttifaqında 1980-ci illərin sonlarında dərinləşən siyasi böhran və milli azadlıq hərəkatının güclənməsi Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası prosesinə ciddi təsir göstərmişdir.

Bu prosesin mühüm hüquqi mərhələlərindən biri 1991-ci il avqustun 30-da Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qəbul etdiyi “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında” Bəyannamə olmuşdur. Həmin sənəd oktyabrın 18-də qəbul edilən Konstitusiya Aktı üçün mühüm siyasi-hüquqi əsas yaratmışdır. 1991-ci il oktyabrın 18-də qəbul olunmuş Konstitusiya Aktında 1918-ci il mayın 28-də qəbul edilmiş İstiqlal Bəyannaməsinə istinad edilmiş və Azərbaycan Respublikasının Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu təsbit olunmuşdur. Beləliklə, 1991-ci il hadisəsi tamamilə yeni dövlətçilik ənənəsinin yaradılmasından daha çox, əvvəllər mövcud olmuş müstəqil dövlətçiliyin hüquqi-siyasi baxımdan bərpası kimi səciyyələnir. Müstəqilliyin bərpası yalnız bir hüquqi sənədin qəbulu ilə məhdudlaşmamış, xalqın iradəsinin ümumxalq səsverməsi vasitəsilə təsdiqlənməsi ilə də davam etmişdir. 1991-ci il dekabrın 29-da Azərbaycanda dövlət müstəqilliyi haqqında referendum keçirilmişdir. Bu hadisə dövlət müstəqilliyinin legitimliyinin ümumxalq iradəsi əsasında təsdiqlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşımışdır. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin hüquqi əsasları sonrakı illərdə Konstitusiya və digər normativ hüquqi aktlarla inkişaf etdirilmişdir. Müstəqil dövlətin əsas atributlarının, idarəetmə institutlarının, milli iqtisadiyyatın və beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin möhkəmləndirilməsi dövlət quruculuğunun başlıca istiqamətlərinə çevrilmişdir. Müstəqillik dövlətin daxili və xarici siyasətini müstəqil müəyyən etmək, milli maraqlarını qorumaq və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə uyğun fəaliyyət göstərmək imkanını ifadə edir.

Bu baxımdan 18 Oktyabrın tarixi əhəmiyyəti Azərbaycanın siyasi suverenliyinin, milli iradəsinin və hüquqi dövlətçilik ənənələrinin bərpası ilə ölçülür. 18 Oktyabrın bugünkü rəsmi adının müəyyənləşdirilməsi də mühüm hüquqi faktlarla bağlıdır. 2021-ci il oktyabrın 15-də “Müstəqillik Günü haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilmişdir. Qanuna əsasən, mayın 28-i Müstəqillik Günü, oktyabrın 18-i isə Müstəqilliyin Bərpası Günü elan olunmuşdur. Beləliklə, iki tarixi hadisənin 1918-ci ildə müstəqilliyin elan edilməsinin və 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpasının — hüquqi və tarixi mahiyyəti bir-birindən dəqiq fərqləndirilmişdir. Bu fərqləndirmə elmi-tarixi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mayın 28-i Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə, oktyabrın 18-i isə Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası ilə bağlıdır. Hər iki tarix milli dövlətçilik tarixinin ayrılmaz mərhələləridir və müasir Azərbaycanın tarixi inkişafının ardıcıllığını əks etdirir. 18 Oktyabrın bayram kimi qeyd olunması cəmiyyətin tarixi yaddaşının qorunmasına, gənc nəslin dövlətçilik ənənələri haqqında məlumatlandırılmasına və milli məsuliyyət hissinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Müstəqilliyin mahiyyəti yalnız dövlət sərhədlərinin və siyasi institutların mövcudluğu ilə deyil, həm də hüququn aliliyi, ictimai həmrəylik, iqtisadi dayanıqlılıq və vətəndaşların dövlətin inkişafında iştirakı ilə müəyyən olunur. Müstəqilliyin qorunması və möhkəmləndirilməsi müasir dövrdə yeni vəzifələr qarşıya qoyur.

Qloballaşma, texnoloji dəyişikliklər, regional təhlükəsizlik məsələləri və beynəlxalq rəqabət dövlətlərin elmi, iqtisadi və intellektual potensialının gücləndirilməsini zəruri edir. Azərbaycan üçün də təhsilin inkişafı, elmi tədqiqatların genişləndirilməsi, innovasiyaların tətbiqi, insan kapitalının artırılması və milli iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu prosesdə elm və təhsil müəssisələrinin rolu xüsusilə vacibdir. Tarixi faktların obyektiv öyrənilməsi, milli irsin elmi əsaslarla tədqiqi və gənclərdə tənqidi düşüncə qabiliyyətinin formalaşdırılması müstəqil cəmiyyətin intellektual əsaslarını möhkəmləndirir. Vətənpərvərlik də yalnız emosional münasibət deyil, ölkənin inkişafına bilik, peşəkarlıq, məsuliyyət və vicdanlı fəaliyyətlə töhfə vermək kimi dəyərləndirilməlidir. Müstəqil dövlətin davamlı inkişafı milli maraqların qorunması ilə yanaşı, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsini və ümumbəşəri dəyərlərə hörmətin təmin olunmasını tələb edir. Bu baxımdan dövlət suverenliyi ilə elmi tərəqqi, iqtisadi inkişaf və ictimai rifah arasında qarşılıqlı əlaqənin möhkəmləndirilməsi Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.