27 SENTYABR ANIM GÜNÜ: TARİX, YADDAŞ VƏ MİLLİ BİRLİK

ADPU-nun b/m., b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif

Tarixi yaddaş cəmiyyətin milli kimliyinin, dövlətçilik şüurunun və sosial həmrəyliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayan amillərdən biridir. Hər bir xalqın tarixində gələcək nəsillərin dünyagörüşünə və milli özünüdərkinə təsir edən mühüm hadisələr mövcuddur. Azərbaycan xalqının müasir tarixində 27 sentyabr 2020-ci il belə hadisələrdən biridir. Həmin tarixdə başlanan hərbi əməliyyatlar sonrakı 44 gün ərzində regionun siyasi və hərbi reallıqlarına ciddi təsir göstərmişdir.

27 sentyabrın Azərbaycan Respublikasında Anım Günü kimi təsis edilməsi Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə həyata keçirilmişdir. Sərəncama əsasən, hər il sentyabrın 27-si Vətən müharibəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını itirmiş hərbi qulluqçuların və bütün şəhidlərin xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq Anım Günü kimi qeyd edilir. 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan və Ermənistan arasında təmas xətti boyunca genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar başladı. Azərbaycan Prezidentinin həmin gün imzaladığı “Hərbi vəziyyət elan edilməsi haqqında” Fərmanda Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan yaşayış məntəqələrini və hərbi mövqelərini atəşə tutması, nəticədə hərbi qulluqçular və mülki şəxslər arasında ölən və yaralananların olması qeyd edilmişdir.

Fərmana əsasən, 28 sentyabr 2020-ci il saat 00:00-dan etibarən Azərbaycanın bütün ərazisində hərbi vəziyyət elan edilmişdir. Beləliklə, 27 sentyabr yalnız hərbi əməliyyatların başlanma tarixi deyil, Azərbaycan dövlətinin müasir tarixində mühüm siyasi, hərbi və ictimai proseslərin başlanğıc nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra rayon və yaşayış məntəqələri, o cümlədən Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı rayonlarının əraziləri, Hadrut qəsəbəsi və Şuşa şəhəri nəzarətə götürüldü. Xüsusilə 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi müharibənin gedişində mühüm mərhələ kimi tarixə düşdü. 44 günlük müharibə və 10 noyabr Bəyanatı 27 sentyabrda başlayan hərbi qarşıdurma 44 gün davam etdi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanat Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Rusiya Federasiyasının Prezidenti və Ermənistan Respublikasının Baş naziri tərəfindən imzalandı. Bu sənədlə hərbi əməliyyatların dayandırılması və regionda yeni siyasi-hərbi reallıqların formalaşması üçün əsas yaradıldı. Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə əsasən, 2020-ci il Vətən müharibəsinin nəticəsində ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nəticələr əldə edilmişdir.

2020-ci ilin dekabrında isə müharibədə əldə edilmiş nəticələrin və Şuşanın azad edilməsinin tarixi əhəmiyyətini nəzərə alan Prezident Sərəncamları ilə 8 noyabr Zəfər Günü, 27 sentyabr isə Anım Günü kimi müəyyənləşdirildi. 27 sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsinin mühüm xüsusiyyəti onun yalnız ictimai təşəbbüs deyil, dövlət səviyyəsində hüquqi aktla müəyyənləşdirilmiş anım günü olmasıdır. 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamda Vətən müharibəsində Azərbaycan bayrağının işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dalğalandırılması və ölkənin ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş hərbi qulluqçuların xatirəsinə ehtiram göstərilməsi əsaslandırılmışdır. Bu baxımdan Anım Gününün mahiyyəti yalnız keçmiş hadisələri xatırlamaqdan ibarət deyil. O, həmçinin tarixi yaddaşın institusional şəkildə qorunması, şəhidlərin xatirəsinə ehtiramın nəsildən-nəslə ötürülməsi və milli tarixə obyektiv münasibətin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Müharibələrin tarixində insan itkisi ən ağır nəticələrdən biridir. Azərbaycan üçün 2020-ci il hadisələri də çoxsaylı hərbi qulluqçuların və mülki şəxslərin həyatını itirməsi ilə müşayiət olunmuşdur.

Buna görə Anım Gününün əsas məzmunlarından biri insan həyatının və Vətən qarşısında fədakarlığın qiymətləndirilməsidir. Şəhidlərin xatirəsinin qorunması yalnız onların adlarının yadda saxlanılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu yaddaş gələcək nəsillərin tarixi hadisələri öyrənməsi, dövlət müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün əhəmiyyətini anlaması, həmçinin müharibənin insan və cəmiyyət üçün yaratdığı nəticələri dərk etməsi baxımından təhsil prosesinə də inteqrasiya edilməlidir. Anım Gününün elmi-pedaqoji baxımdan mühüm istiqamətlərindən biri gənc nəslin tarixi yaddaşının formalaşdırılmasıdır. Ali və orta təhsil müəssisələrində 27 Sentyabr mövzusunun tədrisi zamanı hadisələrin yalnız emosional aspektlərinə deyil, onların tarixi, hüquqi, sosial və humanitar nəticələrinə də diqqət yetirilməlidir. Akademik yanaşma tarixi hadisələrin sənədlər əsasında araşdırılmasını, müxtəlif mənbələrin müqayisə edilməsini və səbəb-nəticə əlaqələrinin müəyyənləşdirilməsini tələb edir. Bu yanaşma tələbələrdə həm tənqidi düşünmə, həm də milli tarixə elmi münasibət formalaşdırır. Xüsusilə ali təhsil müəssisələrində Anım Gününə həsr olunmuş elmi konfranslar, seminarlar, dəyirmi masalar və tələbə tədqiqatları tarix, hüquq, politologiya, sosiologiya və digər elm sahələrinin qarşılıqlı əlaqəsini təmin edə bilər. Belə tədbirlər tarixi yaddaşın yalnız mərasim xarakteri daşımamasına və elmi müzakirə predmetinə çevrilməsinə imkan yaradır. 27 sentyabr 2020-ci ildən sonra baş verən hadisələrin mühüm istiqamətlərindən biri də müharibənin mülki əhaliyə və infrastruktura təsiri olmuşdur. Azərbaycan Prezidentinin 6 noyabr 2020-ci il tarixli Sərəncamında hərbi əməliyyatlar zamanı mülki əhaliyə, dövlət əmlakına, infrastruktur obyektlərinə və sahibkarlıq subyektlərinə dəymiş ziyanın qiymətləndirilməsi və aradan qaldırılması üçün Dövlət Komissiyasının yaradılması nəzərdə tutulmuşdu. Daha sonra zərərçəkmiş ailələrə maddi yardım göstərilməsi və dağıdılmış obyektlərin bərpası ilə bağlı dövlət səviyyəsində tədbirlər həyata keçirilmişdir. Məsələn, 14 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamla dağıdılmış və ya qəzalı vəziyyətə düşmüş yaşayış evləri üzrə müəyyən kateqoriyalara aid ailələrə maddi yardım göstərilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

Bu faktlar göstərir ki, müharibənin nəticələrinin aradan qaldırılması yalnız hərbi və siyasi məsələlərdən ibarət deyil; sosial, iqtisadi, humanitar və infrastruktur istiqamətlərini də əhatə edən uzunmüddətli prosesdir. Tarixi hadisələri anmaq keçmişi sadəcə xatırlamaq deyil, həmin hadisələrdən gələcək üçün nəticələr çıxarmaq deməkdir. Bu baxımdan 27 Sentyabrın ictimai əhəmiyyəti həm də sülhün, təhlükəsizliyin, insan həyatının və dövlət müstəqilliyinin dəyərinin dərk edilməsi ilə bağlıdır. Müasir dövrdə tarixi yaddaşın qorunması ilə yanaşı, gənc nəslə müharibənin nəticələrinin elmi və obyektiv şəkildə izah edilməsi mühüm vəzifədir. Çünki tarixi yaddaş yalnız keçmiş haqqında biliklər toplusu deyil, cəmiyyətin gələcək davranışlarına təsir göstərən sosial-mədəni mexanizmdir. 27 Sentyabr – Anım Günü Azərbaycan Respublikasının müasir tarixində xüsusi yer tutan hadisələrin xatırlanmasına həsr olunmuş dövlət səviyyəli anım günüdür. 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi 44 gün davam etmiş, 10 noyabr 2020-ci il tarixli Bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması istiqamətində razılaşma əldə edilmişdir.

Müharibə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə bağlı mühüm tarixi nəticələr doğurmuşdur. 2 dekabr 2020-ci ildə 27 sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsi şəhidlərin xatirəsinin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsinin hüquqi əsasını yaratmışdır. Bu günün əsas mahiyyəti şəhidlərin xatirəsinə ehtiram, tarixi hadisələrin yaddaşda qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsidir. Eyni zamanda, Anım Günü cəmiyyətə müharibənin ağır nəticələrini unutmamaq, insan həyatının və sülhün dəyərini qiymətləndirmək, dövlətçilik və milli həmrəylik anlayışlarını elmi və mənəvi baxımdan dərk etmək mesajı verir. 27 Sentyabr Azərbaycan tarixində yaddaş, ehtiram və məsuliyyət anlayışlarını birləşdirən mühüm tarixdir. Bu tarixin gələcək nəsillərə düzgün çatdırılması isə yalnız tarixi borc deyil, həm də milli yaddaşın davamlılığının təmin edilməsinin mühüm şərtidir.