AİLƏ TRAVMALARI ÖYRƏNMƏYƏ NECƏ TƏSİR EDİR?

Məktəbdə zəif nəticə göstərən hər bir şagirdin probleminin yalnız dərsə maraqsızlıqdan və ya zəif qabiliyyətdən qaynaqlandığını düşünmək doğru deyil. Bəzən müəllimin qarşısında oturan, tapşırıqları yerinə yetirməyən, diqqəti tez yayınan və ya aqressiv davranan şagird əslində ailəsində yaşadığı çətinliklərin təsiri altındadır. Son illərdə pedaqoji və psixoloji araşdırmalar göstərir ki, ailə travmaları uşaqların öyrənmə prosesinə ciddi təsir göstərən amillərdən biridir.

Ailə travması dedikdə ailə daxilində baş verən və uşağın emosional təhlükəsizlik hissəsini sarsıdan hadisələr nəzərdə tutulur. Valideynlərin boşanması, ailədaxili münaqişələr, zorakılıq, yaxın insanın itkisi, uzunmüddətli xəstəlik, valideyn laqeydliyi və ya iqtisadi çətinliklər uşağın psixikasında dərin izlər buraxa bilər. Böyüklər üçün adi görünən bəzi hadisələr belə uşaq tərəfindən travmatik təcrübə kimi qəbul edilə bilər.

Travma yaşayan uşağın beyni daim təhlükə siqnalları qəbul etdiyi üçün onun diqqətini dərsə yönəltməsi çətinləşir. Belə uşaqlar tez-tez unutqan olur, verilən tapşırıqları sona qədər yerinə yetirə bilmir, oxuduqlarını anlamaqda çətinlik çəkirlər. Çünki onların zehni resurslarının mühüm hissəsi özünü təhlükəsiz hiss etməyə sərf olunur. Nəticədə öyrənmə üçün lazım olan diqqət, yaddaş və təhliletmə bacarıqları zəifləyir.

Travmanın digər təsiri motivasiyanın azalmasıdır. Özünü dəyərsiz hiss edən və ya gələcəyə inamını itirən uşaq təhsilin əhəmiyyətini dərk etməkdə çətinlik çəkir. Belə şagirdlərdə “Mən bacarmaram”, “Onsuz da uğursuzam” kimi düşüncələr formalaşır. Bu isə onların akademik nailiyyətlərinə birbaşa mənfi təsir göstərir.

Ailə travmaları davranış problemləri ilə də özünü göstərə bilər. Bəzi uşaqlar sakitləşir, özlərinə qapanır və sosial münasibətlərdən uzaqlaşırlar. Digərləri isə aqressiv davranır, qaydalara əməl etməkdə çətinlik çəkir və tez-tez konfliktlərə səbəb olurlar. Hər iki halda müəllimlərin əsas vəzifəsi problemi yalnız intizam məsələsi kimi deyil, mümkün emosional çətinliyin əlaməti kimi də qiymətləndirməkdir.

Müəllim ailə travmasını tam aradan qaldıra bilməz. Lakin məktəb mühiti uşağın bərpa prosesində mühüm rol oynaya bilər. Bunun üçün ilk növbədə şagirdə qarşı anlayışlı və dəstəkləyici münasibət göstərilməlidir. Uşaq bilməlidir ki, məktəbdə onu dinləyən, anlayan və ona inanan insanlar var. Müəllimin sadə bir dəstəyi, xoş sözü və ya uğuru vaxtında qiymətləndirməsi bəzən gözlənildiyindən daha böyük təsir göstərə bilir.

Məktəb psixoloqları ilə əməkdaşlıq da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllim travma əlamətlərini müşahidə etdikdə bunu vaxtında mütəxəssislərlə paylaşmalı, valideynlərlə konstruktiv dialoq qurmağa çalışmalıdır. Bu zaman uşağın damğalanmaması və şəxsi məlumatlarının qorunması əsas prinsip kimi saxlanılmalıdır.

Unutmaq olmaz ki, hər bir şagird sinfə görünməyən bir hekayə ilə daxil olur. Bəzən həmin hekayə uğurlarla dolu olur, bəzən isə ağrılı xatirələr və travmalarla. Təhsil yalnız bilik vermək prosesi deyil, həm də uşağın emosional inkişafını dəstəkləmək missiyasıdır. Travmanın öyrənməyə təsirini anlayan müəllimlər daha həssas, daha effektiv və daha uğurlu pedaqoji mühit formalaşdıra bilirlər.