YER – BƏŞƏRİYYƏTİN ORTAQ EVİ: BEYNƏLXALQ YER GÜNÜNÜN ÇAĞIRIŞI VƏ DAVAMLI GƏLƏCƏYİN FƏLSƏFƏSİ

22 aprel – Beynəlxalq Yer Günü təkcə təqvimdə qeyd olunan əlamətdar tarix deyil, insanlığın yaşadığı planet qarşısında mənəvi məsuliyyətini xatırladan qlobal vicdan günüdür. Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində milyonlarla insanı təbiətin qorunması, iqlim dəyişikliklərinin qarşısının alınması, biomüxtəlifliyin mühafizəsi və təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə istiqamətində bir araya gətirən mühüm beynəlxalq təşəbbüs kimi qəbul edilir. Yer Günü insanı təbiətin sahibi deyil, onun ayrılmaz tərkib hissəsi kimi düşünməyə çağırır. Məşhur ekoloq Aldo Leopoldun fikrincə, «Yer bizim malik olduğumuz əmlak deyil, gələcək nəsillərdən aldığımız əmanətdir.» Bu fikir əslində Yer Gününün əsas fəlsəfəsini ifadə edir. Çünki insan cəmiyyəti inkişaf etdikcə təbiətdən daha çox faydalanmış, lakin uzun illər ərzində bu sərvətlərin sonsuz olmadığını nəzərə almamışdır. Nəticədə meşələrin məhv edilməsi, atmosferin çirklənməsi, torpaqların deqradasiyası, su ehtiyatlarının azalması və iqlim dəyişiklikləri kimi qlobal problemlər meydana çıxmışdır. Yer Gününün tarixi 1970-ci ilin 22 aprel tarixindən başlanır.

ABŞ-da milyonlarla insanın iştirak etdiyi ekoloji hərəkat sonradan beynəlxalq təşəbbüsə çevrilərək bu gün 190-dan çox ölkədə qeyd olunur. Bu təşəbbüsün əsas məqsədi ətraf mühit problemlərinə diqqəti artırmaq, ekoloji təhsili inkişaf etdirmək və cəmiyyətin təbiətə münasibətini dəyişməkdir. Müasir dövrdə Yer Günü artıq təkcə ağacəkmə aksiyaları ilə məhdudlaşmır; o, yaşıl iqtisadiyyatın, bərpa olunan enerji mənbələrinin, karbon emissiyalarının azaldılmasının və davamlı inkişaf strategiyalarının simvoluna çevrilmişdir. Elm sübut edir ki, Yer kürəsində orta temperatur sənaye inqilabından sonra təxminən 1,2°C artmışdır. Bu dəyişiklik buzlaqların əriməsinə, dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə, ekstremal hava hadisələrinin çoxalmasına və ekosistemlərin tarazlığının pozulmasına səbəb olur. BMT və beynəlxalq elmi təşkilatların hesabatlarında qeyd edilir ki, əgər qlobal istiləşmə sürətlə davam edərsə, XXI əsrin sonuna qədər milyonlarla insan su qıtlığı, ərzaq çatışmazlığı və ekoloji miqrasiya problemləri ilə üzləşə bilər. Bu faktlar Yer Gününün sadəcə simvolik deyil, həyati əhəmiyyət daşıyan bir çağırış olduğunu göstərir. Yer üzərində həyatın davamlılığı biomüxtəliflikdən birbaşa asılıdır. Hər bir bitki, heyvan, göbələk və mikroorqanizm ekosistemin ayrılmaz hissəsidir. Məsələn, torpaqda yaşayan mikromisetlər üzvi maddələrin parçalanmasını təmin edir, torpağın münbitliyini artırır və maddələr dövranında mühüm rol oynayır. Tozlandırıcı həşəratlar kənd təsərrüfatı məhsullarının böyük hissəsinin formalaşmasına şərait yaradır. Meşələr atmosferdə karbon qazını udaraq iqlimin tənzimlənməsində mühüm funksiyanı yerinə yetirir. Bu səbəbdən biomüxtəlifliyin qorunması yalnız ekoloji deyil, həm də iqtisadi və sosial inkişafın əsas şərtlərindən biridir. Müasir dünyada ekoloji problemlərin həlli yalnız dövlətlərin deyil, hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir. Suya qənaət etmək, enerji səmərəliliyini artırmaq, plastik tullantıları azaltmaq, tullantıları çeşidləmək, yaşıllıq sahələrini qorumaq və ictimai nəqliyyatdan daha çox istifadə etmək kimi sadə addımlar böyük nəticələr yarada bilər. Yer Gününün əsas ideyası da məhz budur: planeti qorumaq üçün hər kəs öz davranışını dəyişməlidir.

Azərbaycan da qlobal ekoloji təşəbbüslərə fəal şəkildə qoşulan ölkələr sırasındadır. Son illərdə ölkəmizdə meşələrin bərpası, yaşıllıq zolaqlarının genişləndirilməsi, xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin artırılması, alternativ enerji layihələrinin həyata keçirilməsi və ekoloji maarifləndirmə tədbirlərinin təşkili bu istiqamətdə mühüm addımlardır. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirilən «ağıllı şəhər», «ağıllı kənd» və yaşıl enerji konsepsiyaları ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsində yeni inkişaf modelini nümayiş etdirir. Yer Günü həm də elm və təhsilin əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Ekoloji mədəniyyət yalnız qanunlarla deyil, insanların dünyagörüşü ilə formalaşır. Məktəblərdə, universitetlərdə və elmi müəssisələrdə aparılan tədqiqatlar, ekoloji layihələr və maarifləndirici proqramlar gələcək nəsillərin təbiətə məsuliyyətli münasibət bəsləməsində mühüm rol oynayır. Ekologiya sahəsində aparılan elmi araşdırmalar ətraf mühit problemlərinin səbəblərini müəyyən etməyə və onların həlli yollarını hazırlamağa imkan verir. Yer Gününün əsl mahiyyəti insanın təbiətlə harmoniyada yaşamasını təmin etməkdir. Texnoloji inkişaf yalnız ekoloji təhlükəsizlik prinsipləri ilə uzlaşdığı halda davamlı ola bilər. Əks halda iqtisadi nailiyyətlər qısa müddətli olacaq, lakin təbiətə vurulan zərərin bərpası yüzilliklər tələb edəcəkdir. Buna görə də müasir inkişaf modeli «istehsal et və istehlak et» yanaşmasından «qoru, bərpa et və məsuliyyətlə istifadə et» prinsipinə keçməlidir. 22 aprel Beynəlxalq Yer Günü hər bir insanı yaşadığı planetin gələcəyi haqqında düşünməyə səsləyən ümumbəşəri bir çağırışdır. Yer kürəsi insanlığın ortaq evidir və onun taleyi hər birimizin gündəlik qərarlarından asılıdır. Təmiz hava, saf su, münbit torpaq və zəngin biomüxtəliflik gələcək nəsillərə ötürməli olduğumuz ən qiymətli irsdir. Yer Gününün verdiyi ən böyük mesaj budur: təbiəti qorumaq gələcəyi qorumaq deməkdir. Çünki Yer bizə əcdadlarımızdan miras qalmayıb, onu övladlarımızdan borc almışıq.

ADPU-nun baş müəllimi, b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı