{"id":1831,"date":"2026-02-26T00:32:00","date_gmt":"2026-02-25T20:32:00","guid":{"rendered":"https:\/\/pedaqoq.az\/?p=1831"},"modified":"2026-02-27T01:13:51","modified_gmt":"2026-02-26T21:13:51","slug":"xocali-soyqirimi-tarixi-huquqi-ve-beynelxalq-kontekstde-tehlil","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pedaqoq.az\/?p=1831","title":{"rendered":"XOCALI SOYQIRIMI: TAR\u0130X\u0130, H\u00dcQUQ\u0130 V\u018f BEYN\u018fLXALQ KONTEKSTD\u018f T\u018fHL\u0130L"},"content":{"rendered":"\n<p>1992-ci il fevral\u0131n 25-d\u0259n 26-na ke\u00e7\u0259n gec\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259r XX \u0259srin sonu XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Qafqaz regionunda t\u00f6r\u0259dil\u0259n \u0259n a\u011f\u0131r insanl\u0131q \u0259leyhin\u0259 cinay\u0259tl\u0259rd\u0259n biri kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir. Bu faci\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n, ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-nin 366-c\u0131 motoat\u0131c\u0131 alay\u0131n\u0131n bilavasit\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f sistemli h\u00fccum n\u0259tic\u0259sind\u0259 ba\u015f vermi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fccum n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n etnik az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0259tll\u0259r, yaralanmalar, deportasiya v\u0259 dig\u0259r a\u011f\u0131r zorak\u0131l\u0131q aktlar\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdir. R\u0259smi statistik m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n, faci\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 613 n\u0259f\u0259r dinc sakin q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir. Onlardan 63-\u00fc u\u015faq, 106-s\u0131 qad\u0131n, 70-i qoca v\u0259 ah\u0131l \u015f\u0259xsl\u0259r idi. 8 ail\u0259 tamamil\u0259 m\u0259hv edilmi\u015f, 25 u\u015faq h\u0259r iki valideynini, 130 u\u015faq is\u0259 bir valideynini itirmi\u015fdir. 487 n\u0259f\u0259r m\u00fcxt\u0259lif d\u0259r\u0259c\u0259li b\u0259d\u0259n x\u0259sar\u0259tl\u0259ri alm\u0131\u015f, 1275 n\u0259f\u0259r \u0259sir v\u0259 girov g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, onlardan bir qismi h\u0259l\u0259 d\u0259 itkin say\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu r\u0259q\u0259ml\u0259r Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n r\u0259smi orqanlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Ba\u015f Prokurorluq v\u0259 dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nmi\u015fdir v\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 d\u0259 \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Xocal\u0131 hadis\u0259l\u0259ri beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259ti kimi t\u00f6vsif oluna bil\u0259r. 1948-ci il tarixli \u201cSoyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda\u201d BMT Konvensiyas\u0131n\u0131n 2-ci madd\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, bir qrupu, x\u00fcsusil\u0259 milli, etnik v\u0259 ya dini qrupu tam v\u0259 ya qism\u0259n m\u0259hv etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n \u0259m\u0259ll\u0259r soyq\u0131r\u0131m\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Xocal\u0131dak\u0131 hadis\u0259l\u0259rd\u0259 bu elementl\u0259r ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur: h\u00fccumun planl\u0131 xarakteri, dinc \u0259halinin m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc h\u0259d\u0259f al\u0131nmas\u0131, x\u00fcsusi amans\u0131zl\u0131qla q\u0259tll\u0259r (ba\u015f d\u0259risinin soyulmas\u0131, diri-diri yand\u0131rma, g\u00f6z \u00e7\u0131xarma v\u0259 s.), qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlara qar\u015f\u0131 sistemli zorak\u0131l\u0131q.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u0259m\u0259ll\u0259r h\u0259m\u00e7inin m\u00fcharib\u0259 cinay\u0259tl\u0259ri v\u0259 insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 cinay\u0259tl\u0259r kimi d\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bil\u0259r Avropa \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 M\u0259hk\u0259m\u0259sinin m\u00fcvafiq q\u0259rarlar\u0131nda da \u201cx\u00fcsusi a\u011f\u0131rl\u0131ql\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259r\u201d kimi t\u0259svir edilmi\u015fdir. Faci\u0259nin beyn\u0259lxalq tan\u0131nmas\u0131 prosesi davam edir. Haz\u0131rda Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 bir s\u0131ra \u00f6lk\u0259l\u0259rin parlamentl\u0259ri v\u0259 AB\u015e-nin 20-d\u0259n \u00e7ox \u015ftat\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259tliam, insanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 cinay\u0259t v\u0259 ya soyq\u0131r\u0131m\u0131 akt\u0131 kimi r\u0259sm\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (m\u0259s\u0259l\u0259n, Meksika, Pakistan, Kolumbiya, Paraqvay, Honduras, Qvatemala v\u0259 s.). \u0130slam \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130\u018fT) v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq qurumlar da bu hadis\u0259ni \u201cinsanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 cinay\u0259t\u201d v\u0259 \u201csoyq\u0131r\u0131m\u0131 akt\u0131\u201d kimi pisl\u0259mi\u015fdir. \u201cXocal\u0131ya \u018fdal\u0259t!\u201d kampaniyas\u0131 (Heyd\u0259r \u018fliyev Fondu t\u0259r\u0259find\u0259n 2008-ci ild\u0259n ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015f) bu prosesd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015f, d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 s\u0259rgil\u0259r, konfranslar v\u0259 petisiyalar vasit\u0259sil\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri yaym\u0131\u015fd\u0131r. Tarixi kontekstd\u0259 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 uzunm\u00fcdd\u0259tli etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 deportasiya siyas\u0259tinin kulminasiya n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n biri kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilir.<\/p>\n\n\n\n<p>1988\u20131994-c\u00fc ill\u0259r Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki dig\u0259r q\u0259tliamlar (m\u0259s\u0259l\u0259n, Qarada\u011fl\u0131, A\u011fdaban) il\u0259 birlikd\u0259 bu hadis\u0259 regionda sistemli zorak\u0131l\u0131\u011f\u0131n t\u0259zah\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Lakin Xocal\u0131 dig\u0259r faci\u0259l\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq, beyn\u0259lxalq mediada (The New York Times, The Guardian, Human Rights Watch v\u0259 s.) geni\u015f i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 \u201cm\u00fcnaqi\u015f\u0259nin \u0259n b\u00f6y\u00fck q\u0259tliam\u0131\u201d kimi t\u0259svir edilmi\u015fdir. 2020-ci il V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin v\u0259 \u0259traf \u0259razil\u0259rin azad edilm\u0259si bu soyq\u0131r\u0131m\u0131 akt\u0131n\u0131n t\u00f6r\u0259d\u0259nl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 tarixi cavab\u0131n ilk m\u0259rh\u0259l\u0259si olmu\u015fdur. <\/p>\n\n\n\n<p>Lakin h\u00fcquqi \u0259dal\u0259tin b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259l\u0259 d\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 m\u0259suliyy\u0259tin tam yerin\u0259 yetirilm\u0259si v\u0259 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada r\u0259smi olaraq tan\u0131nmas\u0131 z\u0259ruridir. Bu tan\u0131nma prosesi t\u0259kc\u0259 qurbanlar\u0131n xatir\u0259sin\u0259 h\u00f6rm\u0259t deyil, h\u0259m d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 ox\u015far cinay\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn beyn\u0259lxalq h\u00fcququn effektivliyinin s\u0131na\u011f\u0131d\u0131r. 26 fevral Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn sad\u0259c\u0259 bir mat\u0259m g\u00fcn\u00fc deyil, eyni zamanda milli yadda\u015f\u0131n, d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin v\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259dal\u0259t axtar\u0131\u015f\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi n\u00f6qt\u0259dir. Bu g\u00fcn \u00f6lk\u0259d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n an\u0131m m\u0259rasiml\u0259ri, s\u00fckut d\u0259qiq\u0259l\u0259ri v\u0259 beyn\u0259lxalq platformalarda s\u0259sl\u0259n\u0259n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar Xocal\u0131 h\u0259qiq\u0259tl\u0259rinin daim canl\u0131 saxlan\u0131lmas\u0131n\u0131n t\u0259zah\u00fcr\u00fcd\u00fcr. <\/p>\n\n\n\n<p>Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n taleyind\u0259 d\u0259rin iz buraxm\u0131\u015f, lakin eyni zamanda onun dir\u0259ni\u015f qabiliyy\u0259tini, \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259 irad\u0259sini v\u0259 \u0259dal\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 \u0259zmini d\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bu faci\u0259nin yadda saxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 onun h\u00fcquqi-siyasi n\u0259tic\u0259l\u0259rinin t\u0259l\u0259b edilm\u0259si g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn bir \u00f6y\u00fcd-n\u0259sih\u0259t, eyni zamanda \u00f6hd\u0259lik olaraq qalacaqd\u0131r. Xocal\u0131 \u2013 unudulmayan yara, susmayan s\u0259s, bitm\u0259y\u0259n \u0259dal\u0259t t\u0259l\u0259bidir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>ADPU- nun m\u00fc\u0259llimi b.\u00fc.f.d. Balaxanova Qumru<\/strong><\/p>\n<div class=\"pdfprnt-buttons pdfprnt-buttons-post pdfprnt-bottom-right\"><a href=\"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fposts%2F1831&print=pdf\" class=\"pdfprnt-button pdfprnt-button-pdf\" target=\"_blank\" ><\/a><a href=\"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fposts%2F1831&print=print\" class=\"pdfprnt-button pdfprnt-button-print\" target=\"_blank\" ><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/plugins\/pdf-print\/images\/print.png\" alt=\"image_print\" title=\"\u041f\u0435\u0447\u0430\u0442\u044c \u043a\u043e\u043d\u0442\u0435\u043d\u0442\u0430\" \/><\/a><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1992-ci il fevral\u0131n 25-d\u0259n 26-na ke\u00e7\u0259n gec\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259l\u0259r XX<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1832,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[35],"tags":[],"class_list":["post-1831","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mlm"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1831","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1831"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1831\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1833,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1831\/revisions\/1833"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1832"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1831"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1831"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1831"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}