{"id":1663,"date":"2025-07-12T14:23:43","date_gmt":"2025-07-12T10:23:43","guid":{"rendered":"https:\/\/pedaqoq.az\/?p=1663"},"modified":"2025-07-12T14:23:44","modified_gmt":"2025-07-12T10:23:44","slug":"ali-tehsil-ve-suni-intellekt-hazirsinizmi-deyisiklik-gelir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pedaqoq.az\/?p=1663","title":{"rendered":"AL\u0130 T\u018fHS\u0130L V\u018f S\u00dcN\u0130 \u0130NTELLEKT: HAZIRSINIZMI, D\u018fY\u0130\u015e\u0130KL\u0130K G\u018fL\u0130R!"},"content":{"rendered":"\n<p>D\u00fcnya Bank\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n &#171;Ali T\u0259hsild\u0259 S\u00fcni \u0130ntellekt \u0130nqilab\u0131: Bilm\u0259li olduqlar\u0131n\u0131z&#187; adl\u0131 hesabat haz\u0131rlan\u0131b.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan m\u00fc\u0259llimi\u201d x\u0259b\u0259r verir ki, T\u0259hsil \u0130nstitutunun Beyn\u0259lxalq T\u0259hsil \u0130cmal\u0131 b\u00fclleteninin iyun say\u0131nda hesabatdan \u00e7\u0131xar\u0131\u015flara yer verilib.<\/p>\n\n\n\n<p>Hesabatda s\u00fcni intellektin ali t\u0259hsil sisteml\u0259rin\u0259 inteqrasiyas\u0131n\u0131n \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259ri, \u0259ld\u0259 olunan ilkin n\u0259tic\u0259l\u0259r, m\u00f6vcud probleml\u0259r v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 dair t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r yer almaqdad\u0131r. Hesabat\u0131n \u0259sas diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 Lat\u0131n Amerikas\u0131 v\u0259 Karib h\u00f6vz\u0259si \u00f6lk\u0259l\u0259ri dayansa da, t\u0259qdim edil\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259r v\u0259 analitik yana\u015fmalar qlobal miqyasda t\u0259tbiq oluna bil\u0259c\u0259k prinsipl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir.<\/p>\n\n\n\n<p>Hesabatda s\u00fcni intellektin t\u0259hsild\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 etik prinsipl\u0259r \u0259sas\u0131nda t\u0259tbiqinin t\u0259drisin f\u0259rdil\u0259\u015fdirilm\u0259si, keyfiyy\u0259tinin art\u0131r\u0131lmas\u0131, inzibati idar\u0259etm\u0259nin optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 sosial inkl\u00fczivliyin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tli potensiala malik oldu\u011fu vur\u011fulan\u0131r. Bu \u0259sasda s\u00fcni intellekt al\u0259tl\u0259rinin t\u0259tbiq sah\u0259l\u0259ri 3 m\u00fch\u00fcm kateqoriya \u00fczr\u0259 t\u0259qdim olunur: t\u0259l\u0259b\u0259 m\u0259rk\u0259zli al\u0259tl\u0259r, m\u00fc\u0259llim m\u0259rk\u0259zli al\u0259tl\u0259r v\u0259 institusional y\u00f6n\u00fcml\u00fc al\u0259tl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan s\u00fcni intellekt al\u0259tl\u0259rin\u0259 virtual repetitor sistemi (Al Tutoring Systems), adaptiv \u00f6yr\u0259nm\u0259 platformalar\u0131 (m\u0259s\u0259l\u0259n, Packback, Yellowdig) v\u0259 f\u0259rdil\u0259\u015fdirilmi\u015f t\u0259lim yollar\u0131 daxildir. Harvard Universitetind\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f t\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, t\u0259dris prosesind\u0259 S\u0130-d\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r \u0259n\u0259n\u0259vi aktiv \u00f6yr\u0259nm\u0259 m\u00fchitl\u0259rind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n ya\u015f\u0131dlar\u0131na nisb\u0259t\u0259n 2 d\u0259f\u0259 daha \u00e7ox bilik \u0259ld\u0259 etmi\u015fl\u0259r. B\u0259nz\u0259r n\u0259tic\u0259l\u0259r Stanford v\u0259 Nigeriyada h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub. Hesabatda qeyd olunur ki, s\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 repetitor sisteml\u0259ri (Al Tutoring Systems) t\u0259l\u0259b\u0259y\u00f6n\u00fcml\u00fc v\u0259 f\u0259rdi yana\u015fmaya \u0259saslanan t\u0259drisin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 imkan ver\u0259n texnoloji alternativ kimi &#171;Bloom-un 2 Sigma Problemi&#187;nin h\u0259llind\u0259 istifad\u0259 olunur.<br>M\u00fc\u0259lliml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan S\u0130 al\u0259tl\u0259ri is\u0259 t\u0259dris v\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259 prosesl\u0259rinin effektivliyini art\u0131rmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 t\u0259dqiqat f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rind\u0259 d\u0259st\u0259k t\u0259min etm\u0259kd\u0259dir. \u201cCadmus\u201d (Melburn Universiteti \u2013 Avstraliya) v\u0259 \u201cGradescope\u201d (Stanford Universiteti \u2013 AB\u015e) kimi platformalar avtomatla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259, plagiat\u0131n a\u015fkarlanmas\u0131 v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259y\u0259 f\u0259rdi r\u0259yin t\u0259qdim olunmas\u0131 imkanlar\u0131 il\u0259 f\u0259rql\u0259nir. Hesabatda qeyd edilir ki, \u201cGradescope\u201ddan istifad\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin akademik g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259 23% q\u0259d\u0259r ir\u0259lil\u0259yi\u015f\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Eyni zamanda, &#171;Research Rabbit&#187;, &#171;Semantic Scholar&#187; v\u0259 &#171;Julius&#187; kimi t\u0259dqiqat d\u0259st\u0259k al\u0259tl\u0259ri m\u00fc\u0259llim-t\u0259dqiqat\u00e7\u0131larda \u0259d\u0259biyyat icmallar\u0131n\u0131 adekvat \u015f\u0259kild\u0259 haz\u0131rlamaq, elmi \u0259laq\u0259l\u0259ri vizualla\u015fd\u0131rmaq v\u0259 potensial t\u0259dqiqat bo\u015fluqlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k imkan\u0131 yarad\u0131r.<br>\u0130nstitusional s\u0259viyy\u0259d\u0259 is\u0259 S\u0130 al\u0259tl\u0259rind\u0259n (Al Chatbot) istifad\u0259nin t\u0259siri idar\u0259etm\u0259nin planla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 strateji q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bulunda \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynay\u0131r. Bel\u0259 ki, &#171;Penny&#187;, &#171;TECgpt&#187; v\u0259 &#171;uPlanner&#187; (Peru) kimi platformalar\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259 m\u0259lumatlar\u0131n\u0131 idar\u0259 etm\u0259k, t\u0259dris y\u00fckl\u0259rini balansla\u015fd\u0131rmaq, risk qrupunda olan t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 akademik g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri proqnozla\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 istifad\u0259 olunur. M\u0259hz bu texnologiyalar\u0131n istifad\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin akademik m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259 1.3% art\u0131m m\u00fc\u015fahid\u0259 olunub.<\/p>\n\n\n\n<p>Hesabatda h\u0259m\u00e7inin AB\u015e-nin Corciya D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 t\u0259tbiq olunan \u201cPounce chatbot\u201du t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin q\u0259bul prosesind\u0259 yol verdikl\u0259ri inzibati x\u0259talar\u0131 aradan qald\u0131rmaqla qeydiyyat nisb\u0259tl\u0259rind\u0259 3.3% art\u0131m t\u0259min etdiyi qeyd olunur. \u00c7ilid\u0259 &#171;ConsiliumBots&#187; is\u0259 s\u00fcni intellektl\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n alqoritml\u0259rl\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin d\u00fczg\u00fcn proqramlara y\u00f6nl\u0259ndirilm\u0259sini t\u0259min edir, n\u0259tic\u0259d\u0259 z\u0259if uy\u011funluq nisb\u0259tini 38% azald\u0131r v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin qeydiyyatdan ke\u00e7m\u0259 ehtimal\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7qat art\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Hesabatda, eyni zamanda, s\u00fcni intellektin t\u0259tbiqi il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra \u0259h\u0259miyy\u0259tli \u00e7\u0259tinlikl\u0259r d\u0259 vur\u011fulan\u0131r. Bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r aras\u0131nda infrastruktur v\u0259 texnoloji b\u0259rab\u0259rsizlikl\u0259r ba\u015fl\u0131ca yer almaqdad\u0131r. Bel\u0259 ki, m\u00fc\u0259lliml\u0259rin 80%i S\u0130 al\u0259tl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 qaydalar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ayd\u0131n institusional siyas\u0259tl\u0259rin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, 83%i is\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin S\u0130 al\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259qdim edil\u0259n m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259nqidi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259kd\u0259 \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kdiyini bildirmi\u015fdir. \u018flav\u0259 olaraq alqoritmik q\u0259r\u0259z, f\u0259rdi m\u0259lumatlar\u0131n m\u0259xfiliyinin pozulmas\u0131 v\u0259 etik-h\u00fcquqi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rin olmamas\u0131 da qeyd edil\u0259n \u0259sas riskl\u0259r s\u0131ras\u0131ndad\u0131r. Bundan ba\u015fqa Si texnologiyalar\u0131ndan h\u0259ddind\u0259n art\u0131q as\u0131l\u0131l\u0131q t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rd\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259 v\u0259 problem h\u0259lletm\u0259 bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n z\u0259ifl\u0259m\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. B\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaraq apar\u0131lan sor\u011fular\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rir ki, 61% m\u00fc\u0259llim art\u0131q t\u0259drisd\u0259 s\u00fcni intellektd\u0259n istifad\u0259 edir, 65% is\u0259 S\u0130 al\u0259tl\u0259rind\u0259n istifad\u0259ni f\u00fcrs\u0259t kimi qiym\u0259tl\u0259ndirir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu probleml\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 hesabatda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 strateji t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r t\u0259klif edilir:<\/p>\n\n\n\n<p>1. Regionda Si \u00fczr\u0259 t\u0259dqiqat v\u0259 innovasiya f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin art\u0131r\u0131lmas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t v\u0259 \u00f6z\u0259l sektorun birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n vacibliyi;<\/p>\n\n\n\n<p>2. M\u00fc\u0259lliml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn sistemli v\u0259 davaml\u0131 t\u0259lim proqramlar\u0131n\u0131n planla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131;<\/p>\n\n\n\n<p>3. R\u0259q\u0259msal b\u0259rab\u0259rsizliyin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn internet v\u0259 texnoloji avadanl\u0131qlar\u0131n \u0259l\u00e7atanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259min olunmas\u0131;<\/p>\n\n\n\n<p>4. S\u00fcni intellektin \u015f\u0259ffaf v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tli istifad\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn etik, h\u00fcquqi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p><em><strong>M\u0259nb\u0259: Molina, E., &amp; Medina, E. (2025). Al Revolution in Higher Education. What you need to know. In Digital Innovations in Education. World Bank. World Bank.<\/strong><\/em><\/p>\n<div class=\"pdfprnt-buttons pdfprnt-buttons-post pdfprnt-bottom-right\"><a href=\"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fposts%2F1663&print=pdf\" class=\"pdfprnt-button pdfprnt-button-pdf\" target=\"_blank\" ><\/a><a href=\"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fposts%2F1663&print=print\" class=\"pdfprnt-button pdfprnt-button-print\" target=\"_blank\" ><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/plugins\/pdf-print\/images\/print.png\" alt=\"image_print\" title=\"\u041f\u0435\u0447\u0430\u0442\u044c \u043a\u043e\u043d\u0442\u0435\u043d\u0442\u0430\" \/><\/a><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnya Bank\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n &#171;Ali T\u0259hsild\u0259 S\u00fcni \u0130ntellekt \u0130nqilab\u0131: Bilm\u0259li olduqlar\u0131n\u0131z&#187; adl\u0131 hesabat haz\u0131rlan\u0131b.&nbsp; \u201cAz\u0259rbaycan m\u00fc\u0259llimi\u201d<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1664,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-1663","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-in"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1663","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1663"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1663\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1665,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1663\/revisions\/1665"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1664"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1663"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1663"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1663"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}