{"id":1177,"date":"2012-07-07T10:46:00","date_gmt":"2012-07-07T05:46:00","guid":{"rendered":"https:\/\/pedaqoq.az\/?p=1177"},"modified":"2024-10-08T00:44:25","modified_gmt":"2024-10-07T20:44:25","slug":"umumiyyetle-danismaqla-azerbaycan-dilinde-danismaq-eyni-sey-deyil","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pedaqoq.az\/?p=1177","title":{"rendered":"\u201c\u00dcMUM\u0130YY\u018fTL\u018f, DANI\u015eMAQLA AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130ND\u018f DANI\u015eMAQ EYN\u0130 \u015eEY DEY\u0130L\u201d"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-media-text is-stacked-on-mobile\" style=\"grid-template-columns:15% auto\"><figure class=\"wp-block-media-text__media\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"880\" height=\"880\" src=\"https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Kamal_Abdulla.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-1178 size-full\" srcset=\"https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Kamal_Abdulla.png 880w, https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Kamal_Abdulla-300x300.png 300w, https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Kamal_Abdulla-150x150.png 150w, https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Kamal_Abdulla-768x768.png 768w, https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Kamal_Abdulla-120x120.png 120w, https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Kamal_Abdulla-50x50.png 50w\" sizes=\"auto, (max-width: 880px) 100vw, 880px\" \/><\/figure><div class=\"wp-block-media-text__content\">\n<p><strong>Kamal Abdulla<br><\/strong>Filologiya elml\u0259ri doktoru, professor, xalq yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131, \u0259m\u0259kdar elm xadimi, AMEA-n\u0131n h\u0259qiqi \u00fczv\u00fc, I d\u0259r\u0259c\u0259li d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u015faviri, Az\u0259rbaycan Dill\u0259r Universitetinin rektoru<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p><em>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Prezident \u0130lham \u018fliyev \u201cAz\u0259r\u00adbaycan dilinin qloballa\u015fma \u015f\u0259raitind\u0259 zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u00ad\u011fun istifad\u0259sin\u0259 v\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 dil\u00e7iliyin inki\u015faf\u0131na dair D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 haq\u00adq\u0131n\u00adda\u201d S\u0259r\u0259ncam imza\u00adla\u00adm\u0131\u015f\u00add\u0131r. Bu S\u0259r\u0259ncamdan ir\u0259li g\u0259l\u0259n v\u0259zif\u0259l\u0259ri h\u0259\u00adya\u00adta ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015f\u00e7i qrupu ya\u00adra\u00add\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130\u015f\u00e7i qrupunun r\u0259hb\u0259ri AMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, AMEA \u0130ctimai v\u0259 Hu\u00admanitar elml\u0259r b\u00f6lm\u0259sinin akad\u00ade\u00admik-katibi professor Kamal Abdulla AZ\u018fRTAC-a m\u00fcsahib\u0259 vermi\u015fdir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 Kamal m\u00fc\u0259llim, bu S\u0259r\u0259ncam ham\u0131m\u0131z\u0131n \u00fcr\u0259yind\u0259n oldu. Bu\u00adnun\u00adla ba\u011fl\u0131 konkret hans\u0131 i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcl\u00fcr?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Bir daha c\u0259nab Prezident\u0259 dilimiz, dil\u00e7iliyimizl\u0259 ba\u011fl\u0131 bel\u0259 bir d\u0259rin m\u0259z\u00admunlu q\u0259rar \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr etm\u0259k ist\u0259yir\u0259m. Onu da qeyd etm\u0259k la\u00adz\u0131m\u00add\u0131r ki, bu S\u0259r\u0259ncamda Az\u0259rbaycan dili il\u0259 yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan dil\u00ad\u00e7i\u00adli\u00adyi\u00adnin, t\u0259rc\u00fcm\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin, terminologiyan\u0131n da inki\u015faf\u0131na diqq\u0259t verilir v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 kompleks \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z h\u0259llini tap\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ndi bizim v\u0259zif\u0259miz h\u0259min siyasi s\u0259n\u0259dd\u0259n ir\u0259li g\u0259l\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri D\u00f6v\u00adl\u0259t Proqram\u0131 m\u00fcst\u0259visin\u0259 ke\u00e7irm\u0259kdir. Bununla \u0259laq\u0259dar AMEA-n\u0131n \u0130cti\u00admai v\u0259 Humanitar elml\u0259r b\u00f6lm\u0259sind\u0259 i\u015f\u00e7i qrupu yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 o, art\u0131q f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. \u0130\u015f\u00e7i qrupuna \u00f6lk\u0259nin apar\u0131c\u0131 dil\u00e7il\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, Aka\u00adde\u00admiyan\u0131n, ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rin, m\u00fcxt\u0259lif \u0259laq\u0259dar nazirlikl\u0259rin, M\u0259tbuat \u015eura\u00ads\u0131\u00adn\u0131n, Teleradio \u015euras\u0131n\u0131n, Bak\u0131 \u0130cra Hakimiyy\u0259tinin, Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin, Jurnalistl\u0259r Birliyinin v\u0259 ba\u015fqa qurumlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri daxildirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259n bunu d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 demi\u015f\u0259m, bir daha t\u0259krar edir\u0259m. Dil ancaq dil\u00ad\u00e7i\u00adl\u0259\u00adrin inhisar\u0131 deyildir. Ancaq dil m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini dil\u00e7il\u0259r olmadan n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00ad\u00e7ir\u00adm\u0259k d\u0259 olmaz. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 dill\u0259, dil\u00e7ilikl\u0259 ba\u011fl\u0131 D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131n\u0131n la\u00adyi\u00adh\u0259sini haz\u0131rlayan i\u015f\u00e7i qrupuna t\u0259kc\u0259 akademiyan\u0131n deyil, h\u0259m\u00e7inin ali m\u0259k\u00adt\u0259bl\u0259rin dil\u00e7il\u0259ri, filoloqlar\u0131 da daxildir. Eyni zamanda i\u015f\u00e7i qrupu \u00f6z f\u0259a\u00adliyy\u0259tini AMEA-n\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n b\u00f6lm\u0259si il\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259d\u0259 qurur. Bizim b\u00f6l\u00adm\u0259\u00add\u0259 dil\u00e7il\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, tarix\u00e7il\u0259r, \u0259d\u0259biyyat\u00e7\u0131lar, filosoflar, iqtisad\u00e7\u0131lar, \u015f\u0259rq\u00ad\u015f\u00fc\u00adnaslar, psixoloqlar, h\u00fcquq\u015f\u00fcnaslar v\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r elml\u0259rin n\u00fc\u00adma\u00ady\u0259n\u00add\u0259\u00adl\u0259\u00adri var. Yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 i\u015f\u00e7i qrupunun \u00fczvl\u0259ri il\u0259 AMEA R\u0259yas\u0259t Hey\u0259ti \u00fczv\u00adl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc t\u0259\u015fkil etm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, ola bilsin daha geni\u015f elm sah\u0259l\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin d\u0259 i\u015ftirak\u0131n\u0131 ehtiva etsin. \u0130ndiki m\u0259r\u00adh\u0259l\u0259d\u0259 is\u0259 biz i\u015f\u00e7i qrupu olaraq ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n t\u0259klifl\u0259ri m\u00fczakir\u0259 edib, \u00fcmu\u00admil\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 m\u0259\u015f\u011fuluq. D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 layih\u0259sinin ayr\u0131-ayr\u0131 hiss\u0259\u00adl\u0259\u00adrini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdiririk. Plan\u0131m\u0131zda deputatlarla, yarad\u0131c\u0131 t\u0259\u015fkilatlarla, re\u00adgion\u00adlarda ictimaiyy\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. Onu da x\u00fc\u00adsusi qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim ki, t\u0259kc\u0259 aliml\u0259r deyil, c\u0259miyy\u0259timizin h\u0259r bir \u00fczv\u00fc \u00f6z t\u0259klifl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcr\u0259 bil\u0259r v\u0259 biz b\u00fct\u00fcn t\u0259klifl\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00ad\u00e7ir\u00adm\u0259\u00ady\u0259 haz\u0131r\u0131q. H\u0259tta bel\u0259 bir fikrimiz var ki, k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259, bazarda i\u015fl\u0259y\u0259nl\u0259rin, taksi s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u0259rinin, m\u0259nzil-istismar idar\u0259l\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 d\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00ad\u00e7ir\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 K\u00fc\u00e7\u0259d\u0259, bazarda i\u015fl\u0259y\u0259nl\u0259r d\u0259 t\u0259klif ver\u0259c\u0259kl\u0259r?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 B\u0259li, niy\u0259 d\u0259 yox? K\u00fc\u00e7\u0259d\u0259ki dil \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Bil\u0259n bilir, yeni ital\u00adyan dili m\u0259hz k\u00fc\u00e7\u0259 v\u0259 bazarda i\u015fl\u0259dil\u0259n lat\u0131ncadan yarand\u0131. \u201c\u0130lahi ko\u00adme\u00addiya\u201d bu yeni dild\u0259 yaz\u0131l\u0131b. Bir s\u00f6zl\u0259, dilini sev\u0259n, onun t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fcn\u00fc \u00e7\u0259k\u0259n h\u0259r k\u0259s t\u0259klif ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u2013 <\/em><\/strong><strong>D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 layih\u0259sind\u0259 hans\u0131 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Bu t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rin ad\u0131, b\u00f6lm\u0259 \u00fczvl\u0259rinin v\u0259 i\u015f\u00e7i qrupunun ra\u00adz\u0131\u00adl\u0131\u00ad\u011f\u0131\u00adna \u0259sas\u0259n, ilk olaraq, Az\u0259rbaycan dilinin \u0259n m\u00fcxt\u0259lif durum v\u0259 f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259\u00adl\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dilimizin f\u0259aliyy\u0259t v\u0259 duru\u00admu\u00adnu geni\u015f panoramda g\u00f6z \u00f6n\u00fcn\u0259 g\u0259tirs\u0259k, g\u00f6r\u0259rik ki, ayr\u0131lan istiqam\u0259t v\u0259 \u015fax\u0259\u00adl\u0259r \u00e7oxdur. Az\u0259rbaycan dili ali m\u0259kt\u0259bd\u0259, orta m\u0259kt\u0259bd\u0259, ail\u0259d\u0259, c\u0259\u00admiy\u00ady\u0259td\u0259, d\u00f6v\u00adl\u0259t qurumlar\u0131, idar\u0259 v\u0259 t\u0259\u015fkilatlarda, k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259, xaricd\u0259, K\u0130V-l\u0259r\u00add\u0259, infor\u00adma\u00adsi\u00adya texnologiyalar\u0131 m\u00fcst\u0259visind\u0259 &#8230; saymaqla, b\u0259lk\u0259 d\u0259, qur\u00adtar\u00admaz.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 B\u0259z\u0259n deyirl\u0259r ki, biz bir-birimizl\u0259 ba\u015fqa dild\u0259 dan\u0131\u015fsaq, dilimiz \u0259ld\u0259n ged\u0259r&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 B\u0259li, bel\u0259 dey\u0259nl\u0259r var. Amma onlar dil\u00e7iliyin \u0259z\u0259li prinsipl\u0259rind\u0259n \u00e7ox vacib olan birini \u2013 dil-nitq qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 unudurlar. Ya da bil\u00admir\u00adl\u0259r. Dilimiz kiml\u0259rins\u0259 k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 bir-biri il\u0259 rus, ingilis, frans\u0131z&#8230; eskimos di\u00adlin\u00add\u0259 dan\u0131\u015fmalar\u0131 il\u0259 \u0259ld\u0259n ged\u0259c\u0259ks\u0259, bel\u0259 dil, el\u0259 \u0259ld\u0259n gets\u0259 yax\u015f\u0131d\u0131r. \u018fzizi-m\u0259n, bu \u015f\u0259kild\u0259 dil \u0259ld\u0259n getm\u0259z, ged\u0259 bilm\u0259z. Olsa-olsa bu \u015f\u0259kild\u0259 ba\u015f\u00adqa dild\u0259 dan\u0131\u015fanlar \u00f6z nitql\u0259rini korlam\u0131\u015f olarlar. Yel qayadan da\u015f apar\u00admaz. Nitqin dil\u0259 bel\u0259 \u201cfaci\u0259li\u201d t\u0259siri ya\u011fan ya\u011f\u0131\u015f\u0131n okean\u0131 m\u0259cras\u0131ndan \u00e7\u0131\u00adxar\u00admas\u0131 kimi bir \u015feydir. Bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 istiqam\u0259t d\u0259, y\u0259ni c\u0259miyy\u0259t v\u0259 dil istiqam\u0259ti D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131nda \u0259ksini tapacaqd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 \u00c7ox zaman deyirl\u0259r ki, biz ba\u015fqa dild\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcb \u00f6z dilimizd\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa c\u0259hd edirik&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Bu c\u00fcr dey\u0259nl\u0259r d\u0259 bayaqk\u0131lardan, dil bar\u0259d\u0259 qeyri-pe\u015f\u0259kar fikir y\u00fcr\u00fc\u00add\u0259nl\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259nmir. He\u00e7 kim ba\u015fqa dild\u0259 (!) d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 bilm\u0259z. Bu, m\u00fcm\u00ad\u00adk\u00fcn deyil. Bizim beynimizd\u0259 genetik dil strukturu (q\u0259libi) var. Bu q\u0259lib \u00fcmumi, beyn\u0259lmil\u0259ldir. Ham\u0131 \u2013 az\u0259rbaycanl\u0131 da, ingilis d\u0259, rus da, ad\u0131\u00ad\u00adn\u0131 yuxar\u0131da \u00e7\u0259kdiyim eskimos da \u00fcmumi m\u0259ntiq \u201cdilind\u0259\u201d, q\u0259libind\u0259 d\u00fc\u00ad\u00ad\u015f\u00fcn\u00fcr. O ba\u015fqad\u0131r ki, adamlar h\u0259m d\u0259 daxili nitq\u0259 malikdirl\u0259r. S\u0259sl\u0259n\u0259n, \u015fifa\u00adhi nitqd\u0259n \u0259vv\u0259l kim is\u0259 daxili nitqini ba\u015fqa \u201cdil\u201dd\u0259 qura bil\u0259r, qurmaq ist\u0259\u00ady\u0259r, \u201c\u00fcr\u0259yind\u0259\u201d \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 p\u0131\u00e7\u0131ldaya bil\u0259r. Amma bu, ba\u015fqa dild\u0259 d\u00fc\u00ad\u015f\u00fcn\u00adm\u0259k dem\u0259k deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>G\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fczm\u00fc, dil\u00e7ilik el\u0259 \u00f6z\u00fcl prinsipl\u0259r\u0259 malikdir ki, onlar\u0131 bil\u00adm\u0259\u00add\u0259n dill\u0259, onun h\u0259tta sosial statusu il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259r y\u00fcr\u00fcd\u0259rk\u0259n \u00e7ox zaman g\u00fc\u00adl\u00fcnc situasiyalar yaran\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 Dediniz ki, D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131nda Az\u0259rbaycan dilinin Elml\u0259r Aka\u00adde\u00admiyas\u0131nda, ali m\u0259kt\u0259bd\u0259, orta m\u0259kt\u0259bd\u0259, ail\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri ayr\u0131\u00adca b\u00f6lm\u0259l\u0259r kimi \u00f6z \u0259ksini tapacaqd\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Bu istiqam\u0259tl\u0259ri \u201cAz\u0259rbaycan dili v\u0259 onun t\u0259drisi\u201d ad\u0131 alt\u0131nda bir\u00adl\u0259\u015f\u00addi\u00adr\u0259 bil\u0259rik. D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131n\u0131n layih\u0259sind\u0259 bu b\u00f6l\u00fcm \u0259sas yerl\u0259rd\u0259n birini tu\u00adtacaq. C\u0259miyy\u0259td\u0259 ali m\u0259kt\u0259b, orta m\u0259kt\u0259b v\u0259 dig\u0259r t\u0259dris m\u00fc\u0259s\u00adsi\u00ads\u0259\u00adl\u0259\u00adrin\u00add\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin m\u00f6vqeyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 ciddi narahatl\u0131qlar vard\u0131r. Biz d\u0259rs\u00adlikl\u0259rin dili v\u0259 \u00fcslubu (dil t\u0259qdimat\u0131), t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259rin keyfiyy\u0259ti, d\u0259rs saat\u00adlar\u0131n\u0131n h\u0259cmi, b\u00f6l\u00fcnm\u0259si v\u0259 s. m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n S\u0259r\u0259ncam\u0131na arxa\u00adlanaraq daha optimal v\u0259 keyfiyy\u0259tli \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259ll ed\u0259 bil\u0259rik. M\u0259s\u0259l\u0259n, bel\u0259 bir m\u0259s\u0259l\u0259ni diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m. Ali m\u0259kt\u0259bd\u0259 Az\u0259r\u00adbay\u00adcan dilinin saatlar\u0131n\u0131 art\u0131rmaqdan s\u00f6z d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 bunu, ad\u0259t\u0259n, filoloji y\u00f6\u00adn\u00fcm\u00adl\u00fc istiqam\u0259tl\u0259r\u0259 t\u0259tbiq etm\u0259yi n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturlar. \u018fslind\u0259 is\u0259 Az\u0259r\u00adbay\u00adcan dili saatlar\u0131n\u0131n filoloqlardan daha \u00e7ox riyaziyyat\u00e7\u0131lar, fizikl\u0259r, bioloqlar, h\u0259kiml\u0259r, iqtisad\u00e7\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn art\u0131r\u0131lmas\u0131 mexanizmini i\u015fl\u0259m\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bel\u0259 olar\u00adsa, bu elm sah\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 terminologiya probleml\u0259rini g\u0259nc ixtisas sahibin\u0259 h\u0259l\u0259 bakalavr s\u0259viyy\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn \u201cboy-buxunu\u201d il\u0259 g\u00f6s\u00adt\u0259rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olar.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin fundamental t\u0259dqiqi probleminin apar\u0131c\u0131 t\u0259\u015f\u00adki\u00adlat\u00ad\u00e7\u0131\u00ads\u0131 Elml\u0259r Akademiyas\u0131, Dil\u00e7ilik \u0130nstitutudur. Burada da k\u00f6kl\u00fc yenilikl\u0259r etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Az\u0259rbaycan dilini \u00f6yr\u0259n\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rimizl\u0259 yana\u015f\u0131, Hind-Avropa dill\u0259rini, Afrika dill\u0259rini, Qafqaz dill\u0259rini, monqol dill\u0259rini, dilin f\u0259ls\u0259f\u0259sini, psixolinqvistikan\u0131, sosiolinqvistikan\u0131, dil v\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u00adna\u00adsi\u00adb\u0259t\u00adl\u0259rini, q\u0259dim, \u00f6l\u00fc dill\u0259ri, onlarla yana\u015f\u0131, uy\u011fun sivilizasiyalar\u0131 t\u0259dqiq ed\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rimiz formala\u015fmal\u0131d\u0131r. Prezidentin S\u0259r\u0259ncam\u0131 bu fikirl\u0259ri v\u0259 arzular\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fccl\u00fc \u0259sas v\u0259 imkan verir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 S\u0259r\u0259ncam\u0131n dilin inki\u015faf\u0131na t\u0259siri nec\u0259 olacaq?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Prezident S\u0259r\u0259ncam\u0131n\u0131n \u00f6z-\u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259ti vard\u0131r. Dil sah\u0259si dig\u0259r ictimai, m\u0259n\u0259vi, intellektual sah\u0259l\u0259rl\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259d\u0259 oldu\u011fundan h\u0259d\u00addind\u0259n art\u0131q h\u0259ssas sah\u0259dir. Obyektiv c\u0259h\u0259td\u0259n \u201cp\u0259rak\u0259nd\u0259\u201d sah\u0259dir. S\u0259r\u0259n\u00adcam bu \u201cp\u0259rak\u0259nd\u0259liyi\u201d sahmana salma\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259kdir. H\u0259ya\u00adt\u0131\u00adm\u0131z, onsuz da informasiya il\u0259 entropiyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif nisb\u0259ti, t\u0259nas\u00fcb\u00fc \u00fcz\u0259\u00adrin\u00add\u0259 qurulub. S\u0259r\u0259ncam\u0131n dilimizl\u0259, c\u0259miyy\u0259timizl\u0259, d\u00f6vl\u0259timizl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259\u00ads\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 informativlik g\u0259tir\u0259c\u0259yin\u0259 \u0259min\u0259m.<\/p>\n\n\n\n<p>Amma bu m\u0259s\u0259l\u0259nin o biri t\u0259r\u0259fi d\u0259 var. Dil el\u0259 bir fenomenal hadi\u00ads\u0259\u00addir ki, he\u00e7 bir zaman g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259, arzuyla, q\u0259rarla ya\u015fam\u0131r. Onun \u00f6z h\u0259yat\u0131 var, \u00f6z gizli, t\u0259nzimolunma qanunlar\u0131 var. Sad\u0259c\u0259, dill\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin h\u0259r bir m\u00fcnasib\u0259ti dilin \u00f6z daxili qanun-qaydalar\u0131n\u0131n cilal\u0131 olmas\u0131na, t\u0259sad\u00fcfi m\u0259qamlardan uzaq, adekvat \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 real \u015f\u0259rait yarad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 Az\u0259rbaycan b\u0259dii dilinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn konkret n\u0259l\u0259r edilm\u0259lidir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Haqq\u0131nda dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z m\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 n\u0259l\u0259ri etm\u0259m\u0259liyik! M\u0259hz bun\u00addan ba\u015flamaq laz\u0131md\u0131r. Ed\u0259c\u0259kl\u0259rimiz onsuz da b\u0259llidir. Etm\u0259m\u0259li oldu\u00ad\u011fumuz bir m\u0259s\u0259l\u0259ni is\u0259 d\u0259qiq bilir\u0259m. H\u0259r hans\u0131 b\u0259dii \u0259s\u0259ri oxuyub orada al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z c\u00fcml\u0259 qurulu\u015fu v\u0259 ya s\u00f6zl\u0259r g\u00f6r\u0259nd\u0259 \u015fiv\u0259n qal\u00add\u0131r\u00adma\u00adma\u00adl\u0131y\u0131q ki, dilimizi korlad\u0131lar, ay aman! \u201cBu, az\u0259rbaycanca deyil\u201d t\u0259f\u0259k\u00adk\u00fc\u00adr\u00fc\u00adn\u0259 son qoymaq laz\u0131md\u0131r. Bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzi b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 dil inki\u015faf\u0131n\u0131n qar\u00ad\u015f\u0131s\u0131na s\u0259dd \u00e7\u0259kir. \u018fs\u0259rin dilind\u0259, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, m\u00fc\u0259llif t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259rk edil\u00admi\u015f m\u00fc\u0259yy\u0259n \u201cicaz\u0259li\u201d p\u0259rak\u0259nd\u0259lik, \u201ch\u0259rc-m\u0259rclik\u201d olmal\u0131d\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, \u201caz\u0259r\u00adbaycanca deyil\u201d ba\u015f verm\u0259s\u0259 v\u0259 bu hal \u00f6z\u00fcn\u0259 yer tapmasa, \u201caz\u0259r\u00adbay\u00adcan\u00adca\u201d d\u0259rinl\u0259\u015f\u0259, geni\u015fl\u0259n\u0259 bilm\u0259z. \u00dct\u00fcl\u00fc, s\u0131\u011fall\u0131 b\u0259dii dil XX \u0259srin 30-40-50-ci ill\u0259rind\u0259 qald\u0131. \u0130nki\u015faf n\u0259yis\u0259 \u201cq\u0131rmaq\u201d, n\u0259d\u0259ns\u0259 vaz ke\u00e7m\u0259k, oxu\u00adcu\u00adnu t\u0259kc\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirm\u0259k yox, ona alternativ qurulu\u015flar t\u0259qdim v\u0259 t\u0259lqin etm\u0259kdir. Dil m\u00fcst\u0259visind\u0259 bu alternativl\u0259r \u0259vv\u0259lc\u0259 variantlara, sonra is\u0259, kim bilir, b\u0259lk\u0259, h\u0259l\u0259 invariantlara \u00e7evril\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 \u018fn a\u011f\u0131r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri dilimizin K\u0130V-l\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259sidir&#8230;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 B\u0259li, \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 K\u0130V-l\u0259rd\u0259 dilimizin v\u0259ziyy\u0259tidir. Bu ba\u00adr\u0259d\u0259 i\u015f\u00e7i qrupun, b\u00f6lm\u0259nin \u00fczvl\u0259rinin \u00fcmumi fikri var. M\u00fc\u0259yy\u0259n me\u00adxa\u00adnizm\u00adl\u0259r \u2013 dili yanl\u0131\u015f yola d\u00fc\u015fm\u0259kd\u0259n qoruyan mexanizml\u0259r i\u015fl\u0259yib D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 layih\u0259sin\u0259 daxil etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bir az \u0259vv\u0259l dedim ki, dilin \u00f6z daxili h\u0259yat\u0131 var, biz ona t\u0259sir ed\u0259 bilm\u0259rik. Amma bu normal situasiyalar \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr. Qeyri-normal situasiyalarda is\u0259 dil\u0259 t\u0259zyiq edilir. Onu sanki \u201czor\u00adla\u00ady\u0131r\u201d, \u00f6z t\u0259bii yolundan it\u0259l\u0259yib \u00e7\u0131xarma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. M\u0259s\u0259l\u0259n, g\u00f6t\u00fcr\u0259k tele\u00ad\u00adviziya \u015firk\u0259tl\u0259rini. Dill\u0259 ba\u011fl\u0131 arzuedilm\u0259z m\u0259qamlar burada geni\u015f sis\u00adtem \u015f\u0259klind\u0259dir. N\u0259 apar\u0131c\u0131lar, n\u0259 \u015foumenl\u0259r, n\u0259 m\u00fc\u011f\u0259nnil\u0259r, n\u0259 d\u0259 \u00e7ox zaman d\u0259v\u0259t olunanlar d\u00fcz-\u0259m\u0259lli Az\u0259rbaycan dilind\u0259 dan\u0131\u015fa bilmirl\u0259r. Bu de\u00addikl\u0259riml\u0259 onlar, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, \u00f6zl\u0259ri raz\u0131la\u015fmayacaqlar, bilir\u0259m. Amma ist\u0259\u00adyi\u00adr\u0259m, bir m\u0259s\u0259l\u0259ni bilsinl\u0259r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, dan\u0131\u015fmaqla Az\u0259rbaycan dilin\u00add\u0259 dan\u0131\u015f\u00admaq eyni \u015fey deyil. TV g\u00fczg\u00fcd\u00fcr. Zeynal M\u0259mm\u0259dli yax\u015f\u0131 yaz\u0131b: \u201cda\u00adn\u0131\u015fan g\u00fczg\u00fc\u201d. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, g\u00fczg\u00fc el\u0259 dan\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r ki, biz \u201ca\u011fz\u0131m\u0131z\u0131 a\u00e7\u0131b\u201d qulaq asaq. \u00d6yr\u0259n\u0259k! L\u0259zz\u0259t alaq. Bu is\u0259 indilik bel\u0259 deyil. Bizim i\u015f\u00e7i qru\u00ad\u00adpunda bel\u0259 bir fikir formala\u015f\u0131b ki, TV-l\u0259rd\u0259 dill\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259ri \u00e7\u00f6\u00adz\u0259n, onlarla u\u011fra\u015fan \u201cb\u0259dii \u015fura\u201d deyil\u0259n mexanizmi yaratmaq v\u0259 ya b\u0259rpa etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Bizi \u201csenzuran\u0131 b\u0259rpa edirl\u0259r\u201d dey\u0259 g\u00fcnah\u00adlan\u00add\u0131r\u00adma\u00ad\u011fa t\u0259\u00adl\u0259\u00ads\u0259n\u00adl\u0259r is\u0259 bil\u0259r\u0259kd\u0259n, ya bilm\u0259y\u0259r\u0259kd\u0259n, a\u00e7\u0131q dey\u0259c\u0259y\u0259m, dilimizin b\u0259d\u00adxah\u00adlar\u0131d\u0131r. Bunu s\u00fcbut etm\u0259k \u00e7\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259 deyil.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131nda dilimizin xaricd\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259si probleml\u0259ri \u0259ksini tapacaqm\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Xaricd\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259nin d\u0259rind\u0259n v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 ehtiyac vard\u0131r. Ayd\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259dir ki, Az\u0259rbaycan dili xaricd\u0259 \u00f6lk\u0259mizin get-ged\u0259 artan beyn\u0259lxalq n\u00fcfuzuna i\u015fl\u0259m\u0259lidir. Xaric\u00add\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 q\u0259zetl\u0259r \u00e7\u0131xarmaq, m\u0259kt\u0259bl\u0259r (\u0259n az\u0131, yay m\u0259k\u00adt\u0259b\u00adl\u0259ri) a\u00e7maq, dil\u00f6yr\u0259d\u0259n d\u0259rslikl\u0259r yazmaq v\u0259 yaymaq, TV-l\u0259rin xarici \u00f6lk\u0259\u00ady\u0259 yay\u0131mlar\u0131n\u0131 h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 lokalla\u015fd\u0131rmaq, bir s\u00f6zl\u0259, h\u0259m dias\u00adpo\u00adra \u00fc\u00e7\u00fcn, h\u0259m d\u0259 \u00f6lk\u0259mizin dostlar\u0131, dilimizi, m\u0259d\u0259niyy\u0259timizi \u00f6yr\u0259nm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f spektrli f\u0259aliyy\u0259t proqram\u0131 i\u015fl\u0259m\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259n dey\u0259nd\u0259 ki, dill\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r sistem kimidir, bir-biri il\u0259 qar\u00ad\u015f\u0131\u00adl\u0131q\u00adl\u0131 \u0259laq\u0259d\u0259dir, n\u0259z\u0259rd\u0259 tutdu\u011fum m\u0259tl\u0259b var. Bax\u0131n, xaricd\u0259 Az\u0259rbaycan dili d\u0259rsl\u0259rinin t\u0259\u015fkil edilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini g\u00f6t\u00fcr\u0259k. Bu d\u0259rsl\u0259r vacibdirmi? Va\u00adcibdir! Amma bu d\u0259rsl\u0259ri kim dey\u0259c\u0259k?! Bu d\u0259rsl\u0259ri t\u0259dris ed\u0259n \u015f\u0259xs xarici \u00f6lk\u0259ni yax\u015f\u0131 bil\u0259n, Az\u0259rbaycan\u0131 yax\u015f\u0131 bil\u0259n (t\u0259kc\u0259 dilini yox, tarixini, \u0259d\u0259\u00adbiyyat\u0131n\u0131, m\u0259d\u0259niyy\u0259tini, co\u011frafiyas\u0131n\u0131&#8230;) bir m\u00fct\u0259x\u0259ssis olmal\u0131d\u0131r. Biz\u00add\u0259 bu g\u00fcn bel\u0259si varm\u0131? \u00c7ox az. Bu x\u0259tt\u0259 k\u00f6m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 \u201caz\u0259r\u00adbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131q\u201d ixtisas\u0131 a\u00e7maq laz\u0131md\u0131r. Buyurun, bu da sistemin bir-biri il\u0259 \u0259laq\u0259li h\u0259lq\u0259l\u0259ri.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 Hans\u0131sa universitetd\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131q\u201d ixtisas\u0131 varm\u0131?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 B\u0259li, m\u0259nim \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m Bak\u0131 Slavyan Universitetind\u0259 bu ixtisas var.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131 layih\u0259si n\u0259 zamansa f\u0259aliyy\u0259t proqram\u0131na \u00e7ev\u00adri\u00adl\u0259\u00adc\u0259k. Bir m\u00fcdd\u0259t sonra onun m\u00fcdd\u0259a v\u0259 madd\u0259l\u0259rinin unudulma qor\u00adxusu ola bil\u0259rmi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 Biz proqrama \u201c\u00f6z\u00fcn\u00fcm\u00fcdafi\u0259\u201d m\u0259qam\u0131 daxil ed\u0259c\u0259yik. Onun uzun\u00ad\u00f6m\u00fcr\u00adl\u00fcy\u00fc v\u0259 effektivliyi x\u00fcsusi n\u0259zar\u0259t qrupu vasit\u0259sil\u0259 t\u0259nzim edil\u0259c\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 \u0130\u015finiz asan deyil. \u018fn az\u0131, ona g\u00f6r\u0259 ki, dil sah\u0259sind\u0259 ham\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fct\u0259x\u0259ssis say\u0131r.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u2013 El\u0259dir. Elm sah\u0259l\u0259ri var ki, diletant\u0131n fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259 o, asanl\u0131qla bu sah\u0259\u00adl\u0259rl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful ola bil\u0259r. H\u0259tta n\u0259inki m\u0259\u015f\u011ful, o sah\u0259l\u0259rin \u2013 dil\u00e7iliyin, tari\u00adxin, f\u0259ls\u0259f\u0259nin pe\u015f\u0259karlar\u0131na \u201cd\u0259rs\u201d d\u0259 ver\u0259 bil\u0259r. B\u0259z\u0259n bu h\u0259v\u0259s \u0259sass\u0131z iddia v\u0259 \u0259da il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunur. N\u0259 etm\u0259li, bel\u0259 bir c\u0259miyy\u0259td\u0259 ya\u015fay\u0131r\u0131q. Allah bizi \u00f6z sah\u0259sind\u0259n ba\u015fqa h\u0259r \u015feyi, x\u00fcsusil\u0259 tarixi, dil\u00e7iliyi, f\u0259ls\u0259f\u0259ni \u201cbil\u0259n\u201dl\u0259rd\u0259n qorusun, biz is\u0259 \u00f6hd\u0259miz\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n m\u0259suliyy\u0259ti anlayaraq \u00f6z i\u015fimizi g\u00f6rm\u0259y\u0259 davam ed\u0259c\u0259yik.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u2013 \u00c7ox sa\u011f olun. U\u011furlar arzulay\u0131r\u0131q.<\/strong> \u2013 T\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edir\u0259m.<\/p>\n\n\n\n<p>(\u201c525-ci q\u0259zet\u201d 7 iyul, 2012)<\/p>\n<div class=\"pdfprnt-buttons pdfprnt-buttons-post pdfprnt-bottom-right\"><a href=\"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fposts%2F1177&print=pdf\" class=\"pdfprnt-button pdfprnt-button-pdf\" target=\"_blank\" ><\/a><a href=\"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fposts%2F1177&print=print\" class=\"pdfprnt-button pdfprnt-button-print\" target=\"_blank\" ><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/pedaqoq.az\/wp-content\/plugins\/pdf-print\/images\/print.png\" alt=\"image_print\" title=\"\u041f\u0435\u0447\u0430\u0442\u044c \u043a\u043e\u043d\u0442\u0435\u043d\u0442\u0430\" \/><\/a><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kamal AbdullaFilologiya elml\u0259ri doktoru, professor, xalq yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131, \u0259m\u0259kdar elm xadimi, AMEA-n\u0131n h\u0259qiqi \u00fczv\u00fc, I d\u0259r\u0259c\u0259li<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1179,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[42,27,25],"tags":[],"class_list":["post-1177","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kamal-abdulla","category-pr","category-rek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1177","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1177"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1177\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1180,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1177\/revisions\/1180"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1179"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1177"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1177"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1177"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}