NUNÇİ TƏHSİLİ NƏDİR?

Müəllim sinfə sual verir. Bir neçə şagird dərhal əlini qaldırır, biri isə cavabı bildiyi halda susur. Bu susqunluğun müxtəlif səbəbləri ola bilər: şagird səhv etməkdən çəkinir, fikrini toplamaq üçün vaxta ehtiyac duyur, yaxud başqalarının sözünü kəsmək istəmir. Müəllim onun nə düşündüyünü üz ifadəsindən dəqiq bilə bilməz. Amma vəziyyəti fərq edib ona cavab vermək üçün başqa imkan yarada bilər: “İstəsən, əvvəlcə fikrini yaz, sonra paylaşarsan”.

Sinifdə baş verənləri bu cür diqqətlə müşahidə etmək, lakin müşahidəni qəti hökmə çevirməmək nunçi anlayışını təhsil baxımından izah etməyə kömək edir.

Nunçi nə deməkdir?

Nunçi (눈치) Koreya mədəniyyətində insanların ünsiyyət zamanı vəziyyəti, münasibətləri və sözlə açıq ifadə olunmayan işarələri sezə bilməsi ilə bağlı anlayışdır. İnsan yalnız deyilən cümləni eşitmir; danışanın səsinə, söhbətin gedişinə, iştirakçıların reaksiyasına və münasibətlər arasındakı incə dəyişikliklərə də diqqət yetirir. Məqsəd qarşı tərəfin fikrini «oxumaq» deyil, sosial vəziyyəti daha düzgün anlamağa çalışmaqdır. Elmi ədəbiyyatda nunçinin faydalı sosial həssaslıqla yanaşı, başqalarının gözləntilərinə həddindən artıq uyğunlaşma təzyiqi yarada bilən tərəfi də müzakirə olunur.

Burada mühüm fərq var: müşahidə ehtimal yaradır, dəqiq məlumat vermir. Şagirdin üzünü çevirməsi onun dərsə maraqsız olduğunu sübut etmir. Müəllimin qısa cavabı onun əsəbiləşdiyini göstərməyə bilər. Nunçi bacarığı insanı tələsik nəticədən saxlayanda faydalıdır; onu başqasının niyyətini soruşmadan bildiyinə inandıranda isə səhvə yol açır.

«Nunçi təhsili» ayrıca tədris proqramıdırmı?

«Nunçi təhsili» ifadəsini ayrıca fənnin və ya Koreya məktəblərində hamının keçdiyi vahid proqramın adı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Bu məqalədə həmin ifadə təlim zamanı sosial vəziyyəti anlamaq, qarşılıqlı münasibətləri nəzərə almaq və diqqətli ünsiyyət qurmaq bacarığının inkişafı mənasında işlədilir.

Bu yanaşma sinifdə həm müəllimə, həm də şagirdə aiddir. Müəllim dərsin gedişini yalnız verdiyi tapşırıqların sayına görə deyil, uşaqların tapşırıqda necə iştirak etdiyinə görə də izləyir. Şagird isə öz fikrini bildirərkən başqasına söz verilməsini, narazılığın hörmətlə ifadə olunmasını və köməyə ehtiyacı olan yoldaşının kənarda qalmamasını öyrənir. Koreyanın rəsmi təhsil sənədlərində də əməkdaşlıq, müxtəlifliyə hörmət və cəmiyyət içində məsuliyyətli iştirak kimi məqsədlər yer alır; bu, nunçinin ayrıca rəsmi fənn olması anlamına gəlmir. moe.go.kr

Sinifdə nunçi necə görünə bilər?

Nunçini uzun tərifdən çox, gündəlik qərarlar aydınlaşdırır.

Tutaq ki, qrup işi zamanı bir şagird bütün cavabları özü verir. Digər üç nəfər susur. İlk baxışdan qrup sürətlə işləyir. Diqqətli müəllim isə nəticə ilə yanaşı, iştirakın necə bölündüyünə baxır. O, tapşırığı dayandırıb hər kəsə ayrıca fikir bildirmək üçün vaxt ayıra bilər. Burada nunçi sakit şagirdlərin mütləq incindiyini «tapmaq» deyil; onların da danışa bilməsi üçün şərait yaratmaqdır.

Başqa bir vəziyyətdə müəllim təqdimat edən tələbəyə sual verir. Tələbə cavabı yarımçıq saxlayır və gülümsəyir. Bu, razılıq əlaməti də ola bilər, həyəcanı gizlətmək cəhdi də. Müəllim onun yerinə cavab verməkdənsə, “Fikrini tamamlamaq üçün bir az vaxt istəyirsən?” deyə soruşur. Beləliklə, diqqət hörmətli ünsiyyətə çevrilir.

Onlayn dərsdə bu bacarığın sərhədləri daha aydın görünür. Kamerası bağlı olan tələbənin susması onun mövzunu başa düşmədiyini, yaxud dərsdə olmadığını avtomatik sübut etmir. Müəllim yazılı cavab, qısa sorğu və ya fərdi mesaj kimi alternativ yollar təqdim etdikdə fərziyyə əvəzinə məlumat əldə edir.

Bu nümunələrin hamısında eyni ardıcıllıq işləyir: fərq et, ehtiyatla yoz, dəqiqləşdir və sonra qərar ver.

Nunçi ilə empatiya eyni şeydirmi?

Nunçi sosial işarələri görməyə kömək edir. Empatiya isə başqasının yaşadığı vəziyyəti anlamağa və ona insani münasibət göstərməyə yönəlir. İnsan sinif yoldaşının narahat olduğunu sezə bilər, amma onun narahatlığından istifadə edib hamının qarşısında utandıra da bilər. Deməli, sosial həssaslıq özlüyündə yaxşı davranışa zəmanət vermir.

Təhsildə məqsəd uşaqları başqalarının hər mimikasını izləməyə alışdırmaq olmamalıdır. Məqsəd gördükləri vəziyyətə ədalətli və qayğıkeş cavab verməyi öyrətməkdir. Bunun üçün müəllim münasibətləri sözlə də aydınlaşdırmalıdır: “Bu müzakirədə hamının fikrini eşidək”, “Etiraz etmək olar, amma şəxsi təhqir etmək olmaz”, “Nəyi başa düşmədiyinizi rahatlıqla deyə bilərsiniz”.

Müəllim üçün nunçi nəyi dəyişir?

Diqqətli müəllim şagirdin nəticəsinə baxmaqla kifayətlənmir; həmin nəticəyə gedən yolu da araşdırır. Ev tapşırığını ardıcıl verməyən şagirdə dərhal «məsuliyyətsizdir» demək asandır. Lakin səbəb təlimatı anlamamaq, vaxtı bölüşdürə bilməmək və ya şəxsi çətinlik ola bilər. Səbəbi öyrənmək intizam qaydasından imtina etmək demək deyil. Düzgün kömək və ədalətli tələb qoymaq üçün əvvəl vəziyyəti anlamaq deməkdir.

Bu baxış geribildirimə də təsir göstərir. “Sən heç vaxt diqqətlə oxumursan” cümləsi şagirdin şəxsiyyətinə hökm verir. “Mətnin ikinci hissəsindəki dəlili nəzərdən qaçırmısan; gəlin onu birlikdə tapaq” cümləsi isə düzəldilə bilən işi göstərir. Birinci halda uşaq özünü müdafiə etməyə çalışa bilər, ikinci halda nəyi dəyişməli olduğunu anlayır.

Sosial və emosional bacarıqlara dair beynəlxalq təhsil sənədləri təhlükəsiz münasibətlərin, iştirak imkanının və şagirdin rifahının təlim mühiti üçün əhəmiyyətini vurğulayır. Bunlar nunçi barədə ayrıca hökm deyil, diqqətli müəllim–şagird münasibətinin niyə vacib olduğunu izah edən daha geniş pedaqoji çərçivədir.

Elmi tədqiqatlar nə göstərir?

Nunçi yalnız gündəlik danışıqda işlənən söz deyil; onun emosiyalarla əlaqəsi də araşdırılıb. Məsələn, 2018-ci ildə Korea Journal of Counseling jurnalında dərc olunmuş, 431 universitet tələbəsinin iştirak etdiyi tədqiqat nunçi ilə emosiyaların tənzimlənməsi arasındakı əlaqəyə baxıb.

Bu məlumatı düzgün şərh etmək lazımdır. Tədqiqat məktəblərdə «nunçi dərsi» keçirilməsinin qiymətləri yüksəltdiyini sübut etmir. Universitet tələbələri üzərində müşahidə edilən əlaqəni bütün yaş qruplarına və bütün təhsil mühitlərinə eyni qaydada aid etmək olmaz. Elmi nəticə bizə mövzunu araşdırmaq üçün əsas verir; hazır tədris resepti vermir.

Nunçi nə zaman zərərli istiqamətə yönəlir?

Əgər şagird hər zaman müəllimin əhvalını təxmin etməyə, narazılıq yaratmamaq üçün suallarını gizlətməyə çalışırsa, bu, sağlam təhsil mühiti deyil. Eyni qayda müəllimə də aiddir: şagirdin üz ifadəsindən səhv nəticə çıxarıb onu hamının qarşısında danışmağa məcbur etmək diqqətlilik sayılmaz.

Bəzi uşaqlar hisslərini üzlərində aydın göstərir, bəziləri isə göstərmir. Kimisi söhbətə dərhal qoşulur, kimisi əvvəl düşünmək istəyir. Ünsiyyət üslubları arasında bu fərqləri nəzərə almadan «sosial işarələri yaxşı oxuyur» meyarını qiymətləndirməyə çevirmək ədalətsiz olar. Xüsusilə uşağın özünü ifadə etmək çətinliyini tərbiyəsizlik və ya laqeydlik kimi yozmaqdan çəkinmək lazımdır.

Sağlam nunçi mədəniyyətində uşaq başqalarına diqqət edir, öz sərhədini də qoruya bilir. O, “Mən bununla razı deyiləm”, “İndi cavab verməyə hazır deyiləm” və ya “Köməyə ehtiyacım var” deyə bilməlidir. Müəllim bu sözləri eşidəndə uşağın itaətsizliyini deyil, ünsiyyət üçün ona göstərilən etimadı görməlidir.

Jeong və han bu mövzuya nə əlavə edir?

Koreya mədəniyyətində jeong zamanla yaranan mənəvi yaxınlıq və bağlılıqla əlaqələndirilir. Təhsil barədə düşünərkən bu anlayış bir sual doğurur: şagird məktəbdə yalnız qiymətləndirilən şəxsdir, yoxsa tanındığını və qəbul edildiyini də hiss edir? Müəllimin ardıcıl, ədalətli münasibəti; sinif yoldaşlarının yeni gələn şagirdi fəaliyyətə cəlb etməsi belə bir mühitin qurulmasına kömək edə bilər. Bununla belə, yaxınlıq ayrıseçkiliyə çevrilməməlidir: müəllimin qayğısı yalnız sevdiyi şagirdlərə yönələ bilməz. Jeongun münasibətlərdə zamanla formalaşan və bəzən mürəkkəb xarakter daşıyan tərəfləri elmi ədəbiyyatda da qeyd olunur.

Han isə Koreyanın tarixi və mədəni təcrübələri ilə bağlı daha mürəkkəb anlayışdır. Onu sadəcə «imtahandan kədərlənmək» kimi izah etmək, yaxud hər koreyalıya aid dəyişməz xüsusiyyət saymaq doğru deyil. Təhsil mövzusunda han bizə daha ümumi bir sualı xatırlada bilər: nəticələrə baxarkən uşağın içində saxladığı çətin təcrübələri də nəzərə alırıqmı? Bu, hanı psixoloji diaqnoza çevirmək deyil, insan təcrübəsinə daha diqqətlə yanaşmaqdır.

Nunçi, jeong və hanı məktəblər üçün yazılmış üç maddəlik hazır qayda kimi qəbul etməyə ehtiyac yoxdur. Onlar münasibət, bağlılıq və çətin təcrübə haqqında düşünməyə imkan verən fərqli mədəni anlayışlardır.

Azərbaycan təhsil mühitində bundan necə yararlanmaq olar?

Koreya anlayışını olduğu kimi götürüb sinfə «tətbiq etdik» demək mümkün deyil. Lakin onun doğurduğu sualları öz məktəb və universitetlərimizdə verə bilərik:

• Qrup işində söz hamıya verilir, yoxsa yalnız ən fəal şagirdlər danışır?
• Şagird anlamadığı mövzunu soruşanda özünü təhlükəsiz hiss edirmi?
• Müəllim davamiyyət və qiymətdəki dəyişikliyin səbəbini öyrənməyə çalışırmı?
• Tələbə narazılığını bildirmək üçün aydın və əlçatan yol tanıyırmı?
• Verilən geribildirim səhvi düzəltməyə kömək edir, yoxsa şəxsi alçaldır?

Bu suallara cavab tapmaq üçün ayrıca böyük layihə tələb olunmur. Müəllim dərsin sonunda anonim bir cümləlik rəy toplaya, qrup işi üçün söz bölgüsü qaydası qoya, çətinlik yaşayan şagirdlə sinif qarşısında deyil, ayrıca danışa bilər. Əsas məsələ bu addımları formal tədbirə çevirməmək, alınan rəyi növbəti dərsdə həqiqətən nəzərə almaqdır. Bu mənada Nunçi təhsili uşağa başqalarının ağlından keçənləri təxmin etməyi öyrətmək deyil. Ona münasibətlərdə diqqətli olmağı, bilmədiyini soruşmağı, yanlış qənaətini dəyişməyi və öz fikrini qorxmadan ifadə etməyi öyrətməkdir. Müəllim də eyni bacarıqları nümayiş etdirdikdə sinif yalnız bilik ötürülən yer olmur; insanların bir-birini dinləməyi öyrəndiyi mühitə çevrilir.

Tamilla Əlibəyova