ELMİ MƏQALƏDƏ HƏMMÜƏLLİFLİK: Q2–Q3 JURNALLARININ QAYDALARI VƏ AZƏRBAYCANDA DİSSERTASİYA MÜDAFİƏSİ

Elmi məqalə üzərində bir neçə tədqiqatçı işləyə bilər. Biri araşdırmanın ideyasını irəli sürür, digəri məlumatları toplayır, üçüncüsü onları təhlil edir. Belə hallarda vacib sual yaranır: kim müəllif kimi göstərilməlidir və hər kəsin töhfəsi necə qeyd olunmalıdır?

Bu məsələni məqalə hazır olandan sonra deyil, işin əvvəlində müzakirə etmək daha məqsədəuyğundur. Çünki jurnalın müəlliflik qaydaları, məqaləni təqdim edərkən tələb etdiyi məlumatlar və dissertasiya müdafiəsi üçün lazım olan sənədlər fərqli ola bilər.

Kim həmmüəllif sayıla bilər?

Həmmüəllif məqaləyə əhəmiyyətli elmi töhfə verən və onun məzmununa görə məsuliyyət daşıyan şəxsdir. Təkcə mətnin dilini düzəltmək, texniki kömək göstərmək və ya tədqiqat qrupuna ümumi rəhbərlik etmək özlüyündə müəlliflik üçün kifayət etmir.

Bir çox jurnal müəllifliyi qiymətləndirərkən Tibb Jurnalları Redaktorlarının Beynəlxalq Komitəsinin — ICMJE-nin — tövsiyələrindən istifadə edir. Bu tövsiyələrə əsasən, müəllif aşağıdakı dörd meyarın hamısına cavab verməlidir:

1. Tədqiqatın ideyasına və planına, yaxud məlumatların əldə edilməsinə, təhlilinə və şərhinə əhəmiyyətli töhfə verməlidir.
2. Məqalənin yazılmasında iştirak etməli və ya onun mühüm elmi məzmununu tənqidi nəzərdən keçirməlidir.
3. Nəşr olunacaq son variantı təsdiqləməlidir.
4. İşin düzgünlüyü və elmi dürüstlüyü ilə bağlı sualların araşdırılmasına görə məsuliyyət daşımağa razı olmalıdır.

Bütün meyarlara cavab verməyən, lakin işə kömək etmiş şəxslər uyğun hallarda məqalənin təşəkkür bölməsində göstərilə bilərlər. ICMJE meyarları geniş istifadə olunan tövsiyədir; son qərar üçün seçilmiş jurnalın öz qaydalarını da oxumaq lazımdır.

Adi jurnal ilə Q2–Q3 jurnalı arasında müəlliflik baxımından fərq nədir?

Əvvəlcə Q2 və Q3-ün nəyi bildirdiyini aydınlaşdıraq. Kvartil jurnalın müəyyən elm sahəsi üzrə jurnallar arasında tutduğu mövqeyi göstərir. Q2 və Q3 ayrı-ayrı sıralama aralıqlarıdır. Göstərici elm sahəsinə, istifadə olunan məlumat bazasına və ilə görə dəyişə bilər; eyni jurnal müxtəlif sahələrdə fərqli kvartillərdə görünə bilər. Kvartil məqalənin müəllif sayını və ya müəlliflik qaydasını müəyyən etmir.

Yerli jurnalın da, Q2 və ya Q3 jurnalının da müəlliflik barədə ətraflı qaydaları ola bilər. Buna görə “adi jurnalda töhfəni göstərmək lazım deyil, Q2–Q3 jurnalında isə mütləq lazımdır” kimi ümumi qayda yoxdur. Fərqi konkret jurnalın “Müəlliflər üçün qaydalar” bölməsində axtarmaq lazımdır.

Bəzi jurnallar əlyazma göndərilərkən hər müəllifin gördüyü işi ayrıca yazmağı istəyir. Bunun üçün CRediT adlı təsnifatdan istifadə oluna bilər. Orada ideyanın hazırlanması, məlumatların təhlili, ilkin mətnin yazılması və redaktə kimi töhfələr ayrı-ayrı göstərilir. CRediT töhfələri təsvir etməyə kömək edir, lakin kiminsə müəllif sayılıb-sayılmayacağını təkbaşına müəyyən etmir.

Jurnal, həmçinin müəlliflərin iş yerlərini və ORCID identifikatorlarını, maliyyələşmə mənbəyini, maraqlar toqquşması barədə məlumatı və bütün müəlliflərin yekun mətnlə razılığını tələb edə bilər. Bu tələblərin hansının tətbiq olunduğunu jurnalın kvartilinə baxaraq təxmin etmək əvəzinə, onun rəsmi təqdimat qaydalarında yoxlamaq lazımdır.

Müəlliflərin adlarını sonradan dəyişmək olarmı?

Məqalə jurnala göndərildikdən sonra yeni müəllif əlavə etmək və ya mövcud müəllifi çıxarmaq izah tələb edə bilər. Nəşr etikası üzrə COPE təşkilatının tövsiyəsinə görə, dərcdən əvvəl müəllif əlavə olunursa, redaksiya bunun səbəbini aydınlaşdırmalı və bütün müəlliflərin yazılı razılığını yoxlamalıdır.

Ona görə işə başlayarkən üç məsələni yazılı şəkildə razılaşdırmaq faydalıdır: kim hansı işi görəcək, müəlliflər hansı ardıcıllıqla göstəriləcək və jurnalla yazışmanı kim aparacaq? Tədqiqat irəlilədikcə töhfələr dəyişərsə, bu razılaşmaya məqalə təqdim edilməzdən əvvəl yenidən baxmaq olar.

Azərbaycanda həmmüəllifli məqalə dissertasiya üçün qəbul olunurmu?

Bəli. Azərbaycanda fəlsəfə doktoru dissertasiyasının nəticələri üzrə ən azı beş elmi məqalə tələb edilir. Onlardan humanitar və ictimai elmlər üzrə azı biri, dəqiq və təbiət elmləri üzrə isə azı ikisi müvafiq beynəlxalq xülasələndirmə və indeksləmə bazalarına daxil olan dövri elmi nəşrlərdə dərc olunmalıdır.

Elmlər doktoru üçün humanitar və ictimai elmlər üzrə 15, dəqiq və təbiət elmləri üzrə isə 10 məqalə tələb edilir. Bunlardan müvafiq olaraq azı üçü və azı beşi beynəlxalq bazalara daxil olan nəşrlərdə çap olunmalıdır.

Əvvəllər məqalələrin bir hissəsinin həmmüəllifsiz olması tələbi vardı. 26 noyabr 2022-ci il tarixli Prezident fərmanı ilə bu məcburi tələb ləğv edilib. Lakin bu, iddiaçının birgə işdəki rolunun əhəmiyyətsiz olduğu demək deyil. AAK-ın sənədlər siyahısına görə, həmmüəllifli elmi işdə iddiaçının şəxsi payı göstərilməyibsə, həmin payı təsdiqləyən müvafiq arayış təqdim edilməlidir.

Dissertasiya üçün jurnal seçərkən nəyi yoxlamaq lazımdır?

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elm sahələri üzrə qəbul etdiyi beynəlxalq bazalar siyahısında Scopus, Web of Science və digər profil sistemləri göstərilir. Həmin siyahıda məqalənin mütləq Q2 və ya Q3 jurnalında çıxması barədə ümumi tələb qeyd olunmur. Buna görə Q2–Q3 seçimi ilə AAK-ın indeksləmə tələbini eyniləşdirmək olmaz.

Məqaləni göndərməzdən əvvəl jurnalın mövzuya uyğunluğunu, tələb olunan bazada yer almasını, müəlliflik qaydalarını və hər müəllifin töhfəsinin necə göstəriləcəyini yoxlamaq lazımdır. Yerli nəşr seçilirsə, onun dissertasiya nəticələrinin dərci üçün tövsiyə olunan nəşrlərə dair AAK tələblərinə uyğunluğu da nəzərə alınmalıdır.

Müəllif kimi yalnız işə real elmi töhfə verən şəxslər göstərilməli, hər kəsin rolu aydın olmalı və jurnal seçimi dissertasiya üzrə tələb olunan nəşr şərtlərinə uyğun aparılmalıdır. Bu məsələlər əvvəlcədən razılaşdırıldıqda həm redaksiya mərhələsində anlaşılmazlıq azalır, həm də müdafiə sənədlərini hazırlamaq asanlaşır.