BEYNƏLXALQ HƏMMÜƏLLİFLİK ALİMƏ NƏ QAZANDIRIR VƏ DİSSERTASİYA MÜDAFİƏSİNDƏ NECƏ NƏZƏRƏ ALINIR?

Elmi məqaləni başqa ölkədə çalışan tədqiqatçı ilə birlikdə yazmaq getdikcə daha geniş yayılır. ABŞ Milli Elm Fondunun 2026-cı il hesabatına görə, dünyada elm və texnologiya sahələrində beynəlxalq əməkdaşlıqla hazırlanmış məqalələrin payı 2012-ci ildə 19%, 2024-cü ildə isə 22% olub. Bu göstəricilər Scopus məlumatları əsasında hesablanıb. Bəs beynəlxalq həmmüəlliflik nə deməkdir, onun faydası nədir və Azərbaycanda dissertasiya müdafiəsi zamanı belə məqalələr qəbul edilirmi?

Beynəlxalq həmmüəlliflik nədir?

Məqalənin müəllifləri ən azı iki müxtəlif ölkədə yerləşən təşkilatı təmsil edirlərsə, həmin nəşr beynəlxalq həmmüəlliflik nümunəsi sayılır. Burada əsas meyar müəlliflərin vətəndaşlığı deyil, məqalədə göstərilən iş yeri və təşkilat ünvanıdır. Məsələn, Bakıdakı universitetin əməkdaşı ilə Türkiyədəki universitetin əməkdaşı bir tədqiqatı birlikdə aparıb məqalə dərc etdirirlərsə, bu, beynəlxalq həmmüəlliflikdir.

Bir məqamı da fərqləndirmək lazımdır: beynəlxalq həmmüəllifli məqalə ilə beynəlxalq bazada indekslənən məqalə eyni anlayış deyil. Birincisi müəlliflərin təmsil etdiyi ölkələrə, ikincisi isə nəşrin müvafiq elmi bazada yer almasına aiddir. Xarici həmmüəllifin adının olması məqalənin avtomatik olaraq Scopus və ya Web of Science tələbinə cavab verdiyi demək deyil.

Alim üçün hansı imkanlar yaranır?

Beynəlxalq tərəfdaşla işləmək tədqiqatçıya öz müəssisəsində olmayan məlumatlardan, avadanlıqdan və ya araşdırma üsullarından istifadə imkanı verə bilər. Müxtəlif elmi məktəblərin nümayəndələri eyni problemə fərqli tərəflərdən baxdıqları üçün tədqiqat sualı daha dəqiq qurula, nəticələr daha əhatəli şərh oluna bilər.

Məsələn, Azərbaycanda rəqəmsal tədris üsullarını araşdıran alim başqa ölkədəki həmkarı ilə eyni mövzu üzrə məlumat toplaya bilər. Onlar nəticələri müqayisə edərək hansı fərqlərin tədris üsulundan, hansılarının isə yerli şəraitdən qaynaqlandığını daha yaxşı anlaya bilərlər.

Birgə işin başqa faydası əlyazmanın jurnala göndərilməzdən əvvəl tərəfdaşlar arasında müzakirə olunmasıdır. Həmkarlar metodda boşluğu, qeyri-dəqiq nəticəni və ya zəif əsaslandırılmış fikri vaxtında görə bilərlər. Əməkdaşlıq yeni layihələr və qrant müraciətləri üçün də əlaqələr yarada bilər. Lakin bunların heç biri yalnız müəlliflər müxtəlif ölkələrdən olduğu üçün öz-özünə baş vermir: nəticə birgə aparılan işin keyfiyyətindən asılıdır.

Belə məqalələrə daha çox istinad edilirmi?

Bəzi araşdırmalarda beynəlxalq həmmüəllifli məqalələrin orta hesabla daha çox istinad aldığı müşahidə olunub. Beş qitədən 50 universitetin və 10 tədqiqat institutunun nəşrlərini araşdıran tədqiqat da beynəlxalq əməkdaşlıqla daha yüksək istinad göstəriciləri arasında əlaqə müəyyən edib.

Amma bu, hər beynəlxalq məqalənin daha çox oxunacağı anlamına gəlmir. Finlandiya nəşrlərini araşdıran başqa bir tədqiqatda müəlliflərin sayı nəzərə alındıqda beynəlxalq və ölkədaxili birgə nəşrlər arasındakı istinad fərqinin xeyli azaldığı göstərilib. Humanitar elmlərdə isə beynəlxalq birgə nəşrlər ölkədaxili birgə nəşrlərdən orta hesabla daha çox istinad almırdı. Deməli, xarici həmmüəllif görünürlüğə kömək edə bilər, amma istinad sayı tədqiqatın mövzusundan, sahəsindən və başqa amillərdən də asılıdır. İstinadların çoxluğu ayrıca götürüldükdə elmi keyfiyyətin qəti sübutu sayılmamalıdır.

Kim həmmüəllif sayıla bilər?

Məqalədə adı müəllif kimi göstərilən şəxsin tədqiqata real intellektual töhfəsi olmalıdır. Tibb Jurnalları Redaktorlarının Beynəlxalq Komitəsinin — ICMJE-nin — tövsiyələrinə görə, müəllif dörd şərtin hamısına cavab verməlidir:

1. Tədqiqatın ideyasına, planına, məlumatların toplanmasına, təhlilinə və ya şərhinə əhəmiyyətli töhfə verməlidir.
2. Məqalənin yazılmasında iştirak etməli və ya onun mühüm elmi məzmununu tənqidi nəzərdən keçirməlidir.
3. Nəşr olunacaq son variantı təsdiqləməlidir.
4. İşin düzgünlüyü və elmi dürüstlüyü ilə bağlı sualların araşdırılmasına görə məsuliyyət daşımağa razı olmalıdır.

ICMJE meyarları tövsiyə xarakterlidir; məqalənin göndəriləcəyi jurnalın öz müəlliflik qaydaları da ayrıca yoxlanmalıdır. Yalnız maliyyə ayırmaq, ümumi rəhbərlik etmək və ya mətndə dil düzəlişi aparmaq, başqa elmi töhfə olmadıqda, müəlliflik üçün kifayət etmir. Belə kömək uyğun olduqda təşəkkür bölməsində göstərilə bilər.

Mübahisələrin qarşısını almaq üçün işin əvvəlində kimin nə edəcəyi, müəlliflərin sırası və jurnal ilə yazışmaya kimin cavabdeh olacağı razılaşdırılmalıdır. Bəzi jurnallar töhfələri daha aydın göstərmək üçün CRediT adlı 14 rolluq təsnifatdan istifadə edir. Məsələn, “ideyanın hazırlanması”, “məlumatların təhlili” və “məqalənin ilkin mətninin yazılması” ayrı-ayrı rollardır. CRediT töhfəni təsvir edir; onun tətbiqi təkbaşına kiminsə müəllif sayılacağını müəyyənləşdirmir.

Azərbaycanda dissertasiya müdafiəsi üçün belə məqalə qəbul edilirmi?

Bəli, beynəlxalq həmmüəllifli məqalə dissertasiya nəticələrini əks etdirən elmi iş kimi təqdim oluna bilər. Fəlsəfə doktoru dərəcəsi üçün ən azı beş məqalə tələb olunur. Onlardan humanitar və ictimai elmlər üzrə azı biri, dəqiq və təbiət elmləri üzrə isə azı ikisi müvafiq beynəlxalq indeksləmə bazalarına daxil olan dövri elmi nəşrdə dərc edilməlidir. Elmlər doktoru dərəcəsi üçün məqalə sayına dair tələblər daha yüksəkdir: humanitar və ictimai elmlər üzrə 15, dəqiq və təbiət elmləri üzrə 10 məqalə.

Əvvəllər bu məqalələrin müəyyən hissəsinin həmmüəllifsiz olması tələb edilirdi. 26 noyabr 2022-ci il tarixli Fərmanla həmin məcburi tələb ləğv olunub. Buna baxmayaraq, iddiaçının dissertasiya nəticələrinin əldə edilməsində öz şəxsi payı aydın olmalıdır. AAK-ın sənədlər siyahısına əsasən, həmmüəllifli işdə bu pay göstərilməyibsə, onu təsdiqləyən müvafiq arayış tələb olunur. Həmçinin iddiaçının elmi əsərlərində həmmüəllif olmuş şəxs onun dissertasiyası üzrə rəsmi opponent təyin edilə bilməz.

Beynəlxalq həmmüəlliflik yeni bilik, təcrübə və əlaqələr qazanmaq üçün dəyərli imkandır. Onun elmi və praktiki faydası isə müəlliflərin sayından və ölkələrindən çox, tədqiqata verdikləri real töhfə ilə ölçülür. Dissertasiya üçün birgə məqalə hazırlayan alim həm öz rolunu sənədləşdirməli, həm də seçdiyi jurnalın AAK-ın müvafiq elm sahəsi üzrə tələblərinə uyğunluğunu əvvəlcədən yoxlamalıdır.