Tokkatsu — Yaponcada tokubetsu katsudō (特別活動) sözlərinin qısaltmasıdır, “xüsusi fəaliyyətlər” deməkdir. Yapon məktəblərində akademik olmayan fəaliyyətləri, sinifdən kənar və sinif içi sinif olduqda dərslə birbaşa bağlı olmayan, lakin ümumi tərbiyə və sosial bacarıqların inkişafına xidmət edən fəaliyyətləri əhatə edir.

Tokkatsu elə qurulur ki, şagirdlər yalnız “müəllim dedikləri dərsi öyrənən” olmasınlar, həm də məsuliyyət, əməkdaşlıq, təşəbbüs göstərmə, özünüidarə, qrup içi ünsiyyət, fiziki sağlamlıq və emosional bacarıqlar kimi qeyri-akademik (non-cognitive) bacarıqlar inkişaf etsin.

Məsələn, tokkatsu çərçivəsinə sinif yığıncaqları (homeroom / class meetings), məktəbin təmizlənməsi, yemək xidmətində iştirak, klublar, şagirdlər arasında liderlik vəzifələri, məktəb tədbirləri və bayramlar daxildir. Yaponiyanın milli kurikulumu (“Course of Study”) içində tokkatsu, akademik fənlərlə yanaşı rəsmi hissə kimi nəzərə alınır.

Yaponiyada Tokkatsunun xüsusiyyətləri

• Şagirdlər, məktəb mühiti daxilində müxtəlif yaşaq fəaliyyətlərlə iştirak edir: məktəb yığıncağı, sinif daxili məsuliyyətlər (tələbələr lövhəni silmək, təmizliyi nəzarət etmək və s.), məktəb bayramları, fövqəladə məşqlər (evakuasiya, yanğın kimi) və s.
• Məktəbin idarəçiliyi müəllim, rəhbərlik və şagirdlər arasında həmrəyliyi təşviq edir. Homeroom müəllimi uzun müddət eyni siniflə işləyir, bu da şagird-müəllim arasında etimadı gücləndirir.
• Dərslə bağlı olmayan, amma məktəb həyatının bir hissəsi olan fəaliyyətlər sistemli şəkildə planlaşdırılır və həyata keçirilir, akademik fənlərlə əlaqələndirilir. Məqsəd təkcə biliyi öyrətmək deyil, bütöv şəxsiyyətin – həm ruhi, həm fiziki, həm sosial tərəflərin — formalaşmasıdır.
• Yeni milli kurikulumlarda (2020-2021) bu qeyri-fənn fəaliyyətləri daha da gücləndirmək üçün dəyişikliklər edilib – yəni tokkatsu daha da rəsmi və önəmli hissə kimi qəbul olunur.

Güclü tərəfləri:

1. Şagirdin bütövlükdə inkişafı – yalnız bilik deyil, xarakter, liderlik, məsuliyyət, sosial davranış kimi bacarıqlar da önə çıxır.
2. Fəallıq və təşəbbüs – şagirdlər passiv dinləyicidən çıxıb fəaliyyətə qoşulur, qərar vermə, planlaşdırma və həyata keçirmə mərhələlərində iştirak edirlər.
3. Müəllim‐şagird əlaqələri güclənir, etimad yaranır, məktəbin “ruhu” formalaşır.
4. Müəllimlər üçün peşəkar inkişaf imkanı — yeni metod, qrup işi, problem‐həllini tapma, yerli kontekstdə tətbiq kimi sınaqlar.

Mənfi cəhətləri:

1. Müəllimlərin hazırlığı — çox vaxt akademik tədris metodlarında güclüdürlər, amma qeyri‐fənn fəaliyyətlərin planlanması, idarə olunması və qiymətləndirilməsi üçün təcrübələri az ola bilər.
2. Vaxt və resurs məhdudiyyəti — dərs saatları, müəllim yükləri, dərs sonrası fəaliyyətlər üçün məkan, material vəsaiti lazım gəlir.
3. Mədəni fərqlər — şagirdlər və valideynlər müxtəlif ölkələrdə fərqli gözləntilərə malikdirlər; misal üçün “təhsil riyazi/və ya bilik yönümlü olmalıdır” düşüncəsi güclüdür.
4. Qiymətləndirmə məsələsi — akademik testlər daha asan ölçülür, amma tokkatsu içindəki sosial bacarıqlar, liderlik kimi sahələr necə qiymətləndirilsin — bu sual hələ açıq qalır.

Azərbaycan təhsil sistemində tətbiqinin şərtləri

Tokkatsu modelinin Azərbaycanda uğurla tətbiqi üçün perspektivlər aşağıdakı kimidir:

• Pilot məktəblərin seçilməsi – şəhər və regionlarda fərqli məktəblərdə pilot layihə kimi başlamaq; ibtidai və orta məktəblərdə.
• Müəllimlərin hazırlığı və peşəkar inkişaf – Yapon modelləri üzrə təlimlər təşkil etmək, yerli müəllimlərə tokkatsu metodologiyasını öyrətmək. Eyni zamanda, müəllimlər arası mübadilə, başqa ölkələrdəki təcrübələri öyrənmək faydalıdır.
• Məktəb rəhbərliyi və valideynlərlə əməkdaşlıq – modelin məqsədi, məzmunu və gözlənilən nəticələri barədə valideynlərə də məlumat verilməlidir. Məktəb rəhbəri və müəllim birlikdə tokkatsu‐fokuslu məktəb mədəniyyəti qurmalıdır.
• Kurikuluma inteqrasiya – tokkatsu‐dakı fəaliyyətləri dərslə bağlı olmayan, amma dərslə əlaqəli sahələrə necə bağlamaq olar – məsələn, məsuliyyət, komanda işi, etik davranış kimi fənlərarası (interdisciplinary) mövzularda.
• Qiymətləndirmə və monitorinq – tokkatsu‐fənnlərində şagirdlərin sosial bacarıq, liderlik, əməkdaşlıq kimi bacarıqları necə ölçmək olar, davamlı təhlil aparılmalıdır. Məsələn, layihə işi bitəndə şagirdlər hesabat yazsınlar, müəllimlər və rəhbərlik müşahidələr etsin.
• Kontekstual adaptasiya – Yaponiyanın məktəbləri ilə Azərbaycan məktəblərinin fərqli şagird sayı, mədəniyyət, müəllim resursları və sərbəst vaxt resursları mövcuddur. Buna görə modelin forması lokal şəraitə uyğunlaşdırılmalıdır.

Nümunələr

• Yaponiyada: sinif toplantısı (“class meeting”) – hər səhər və gün sonunda şagirdlər və müəllim sinifdə toplanır, günün planını və problemlərini müzakirə edir. Şagirdlər növbəli olaraq sinifin “gündəlik məsuliyyət”lərini (lövhə silmək, sinifdə təmizliyi yoxlamaq və s.) öz üzərlərinə götürürlər.
• Yaxın Şərq məktəbləri: Misir son illərdə təhsil sistemində geniş islahatlara başlayaraq Yapon təcrübəsinə üz tutub. EJS – Egypt-Japan Schools adlanan bu layihə Tokkatsu modelinin Ərəb dünyasında ilk genişmiqyaslı tətbiqidir. 2019-cu ildən bəri yüzlərlə misirli müəllim Yaponiyanın Fukui Universitetində təlimlər keçib. Onlar dərslərdə yalnız nəzəri bilik yox, həm də yapon siniflərində müşahidə aparır, məktəb həyatının bütün mərhələlərində iştirak edirlər. Məsələn, Misirə qayıdan müəllimlər məktəblərində “qrup işi” fənnini tətbiq etməyə başlayıblar — şagirdlər real problemləri müəyyən edir, qrup halında müzakirə aparır və birgə həll yolları axtarırlar. Bu proses tədricən müəllim-məktəb rəhbərliyi münasibətlərini də dəyişdirib. Əvvəllər aralarında ciddi məsafə olan direktor və müəllimlər indi daha çox əməkdaşlıq və fikir mübadiləsi aparırlar. Nəticədə, məktəblərdə açıq dialoq və birgə qərarvermə mədəniyyəti formalaşır. Misir məktəblərində uşaqlar artıq dərsə daha həvəslə gedir, məktəb tədbirlərinə sevinclə qatılırlar. Bəziləri hətta tətildə də məktəbə gəlmək istədiklərini söyləyirlər – bu isə Tokkatsunun təhsili uşaqlar üçün maraqlı və mənalı hala gətirdiyinin göstəricisidir. Misir modeli göstərdi ki, Tokkatsu yalnız Yapon mədəniyyətinə məxsus deyil — düzgün uyğunlaşdırıldıqda, o, fərqli cəmiyyətlərdə də uğurlu nəticələr verə bilər.
• Digər ölkələrdə: Tokkatsu modeli artıq Yaponiyanın sərhədlərini çoxdan aşıb. Məsələn, İndoneziyada Bandung şəhərində keçirilən Tokkatsu seminarında yerli müəllimlərə bu modelin əsasları, məktəb icması quruculuğu və sosial bacarıqların inkişafı barədə təlimlər verilib. Təlimlərdə vurğulanıb ki, uşaqların intellektual uğuru onların emosional rifahı və sosial mühiti ilə sıx bağlıdır. İndoneziyada bəzi məktəblər artıq Tokkatsu fəaliyyətlərini dərs cədvəlinə daxil edib. Məsələn, “sinif müzakirələri”, “təhlükəsizlik günü”, “məktəbi təmiz saxlayaq” kimi həftəlik layihələr həyata keçirilir. Şagirdlər bəzən yerli icma üzvləri ilə birgə ekoloji aksiyalara və ya məktəbin abadlaşdırılmasına qoşulurlar. Filippin, Tayland və Keniyada da oxşar pilot proqramlar sınaqdan keçirilir. Bu ölkələrdə əsas məqsəd — uşaqlarda empatiya, əməkdaşlıq, sosial məsuliyyət və özünüifadə bacarıqlarını formalaşdırmaqdır. UNESCO da Tokkatsu modelini “XXI əsr bacarıqlarının tədrisə inteqrasiyası üçün nümunəvi yanaşma” adlandırır. Beləliklə, Tokkatsu artıq regional deyil, qlobal təhsil tendensiyasına çevrilməkdədir. Bu modelin uğuru onun çevikliyində və insan yönümlü yanaşmasındadır – hər ölkə onu öz mədəni kontekstinə uyğunlaşdıraraq “milli rəng” qatır.

Tokkatsu modeli, bilik yönümlü təhsilin balansını təmin etməyə, sosial bacarıqların, özünüidarənin və təşəbbüsün inkişafına kömək edə bilər. Azərbaycanda da təhsil islahatı çərçivəsində bu cür modellərin tətbiqi məktəblər arasında innovasiyaları artırar, müəllim motivasiyasını yüksəldər, şagirdlərdə yalnız imtahan uğuru deyil, həm də şəxsiyyət yönümlü bacarıqlar inkişaf edər.

Amma bu, sadəcə “modeli götürüb yapışdırmaq”la mümkün deyil. Lokal şərtləri, müəllimlərin hazırkı təcrübəsini, məktəblərin infrastrukturu, sinif sayı və dərs saatları vəziyyətini diqqətlə qiymətləndirmək lazımdır. Eyni zamanda valideyn mədəniyyəti və ictimai gözləntiləri də mühüm rol oynayır. Hazırlıq, pilotlaşma, davamlı qiymətləndirmə – bunlar uğurun açarıdır.

Tamilla Əlibəyova

Çikaqo Universitetinin Harris İctimai Siyasət Məktəbi tərəfindən hazırlanmış və Beker Friedman İnstitutu tərəfindən cari ayda “Chat2Learn: Valideyn–Uşaq kommunikasiyasını təkmilləşdirmək və erkən uşaqlıq dövründə dil inkişafını təşviq etmək üçün alət” adlı tədqiqat yayımlanıb. Tədqiqat ailədaxili dil mühitini yaxşılaşdırmaq üçün texnologiya əsaslı yeni yanaşmanı təqdim edir. Müəlliflər aparılan tədqiqatla valideyn-uşaq dialoqunun yalnız ailədaxili məsuliyyət deyil, həm də sosial-iqtisadi inkişafın əsas dayaq nöqtələrindən biri olduğunu sübut etməyə səy göstəriblər.

Tədqiqatın məqsədi valideynlərin övladları ilə qurduğu dil əlaqəsi uşağın gələcək akademik və sosial nailiyyətlərini formalaşdırır. Bu təkcə təhsil sahəsinin yox, ümumilikdə insan kapitalının inkişafı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq elmi araşdırmalara görə, uşağın qarşılaşdığı söz sayı və dilin keyfiyyəti onun savadlılıq səviyyəsinə, nitq bacarıqlarına, məntiqi təfəkkürünə, hətta əmək bazarındakı uğuruna ciddi təsir edir. Qeyd olunur ki, ənənəvi müdaxilə modelləri valideynlərə “niyə danışmaq vacibdir” və “necə danışmalı” olduğunu izah etməyə fokuslanırdı. Lakin bu yanaşmalar zaman tələb edən və məhdud əhatəli olduğu üçün geniş miqyasda tətbiqi çətin olmuşdur. Bu baxımdan tədqiqatda yer alan “Chat2Learn” adlı proqram valideynlə uşaq arasında daha keyfiyyətli və inkişafetdirici dil ünsiyyəti qurmaq üçün hazırlanmış aşağı maliyyəli, texnologiya əsaslı bir proqramdır. Bu proqramın əsas məqsədi xüsusilə azgəlirli və ya resursları məhdud olan ailələrdə böyüyən uşaqlar üçün daha zəngin dil mühiti yaratmaq və erkən yaşlarda dil bacarıqlarının inkişafına töhfə verməkdir. Proqram “Zehni yüklənmə nəzəriyyəsi” (Cognitive Load Theory) əsasında dizayn edilib. Bu nəzəriyyəyə görə valideynlərin gündəlik stres və yorğunluğu onların övladları ilə məhsuldar və yaradıcı söhbətlər aparmasına mane olur. “Chat2Learn” bu zehni yükü azaltmaq üçün konkret mövzular və vizual dəstək təqdim edir, yəni valideynin “nə danışım?” sualına hazır cavab verir. Belə ki, proqram valideynlərə telefon və planşet vasitəsilə qeyri-real, yaradıcı, açıq suallar və vizual dəstəkli illüstrasiyalar təqdim edir. Nəticədə valideynlər fikirləşməyə, planlamağa, vaxt itirmədən dərhal övladları ilə mənalı söhbətə başlaya bilirlər.

Tədqiqat Çikaqoda azgəlirli ailələrin iştirak etdiyi məktəbəqədər təhsil proqramlarından seçilən 63 valideyn-uşaq qrupu (uşaqların 65%-i qızlar, yaş aralığı: 3–6 yaş, 82% ana) üzərində aparılmışdır. Ailələrin təhsil və etnik mənsubiyyəti dəyişkən idi: valideynlərin 45.1%-i yalnız orta məktəb təhsili, 31.7%-i kollec və ya peşə təhsili, 15.8%-i isə bakalavr və ya daha yüksək dərəcəyə sahib olub. Etnik baxımından 65.1%-i ispan/latın amerikalı, 19%-i afroamerikalı, 4,8%-i isə digər etnik qruplara mənsub olmuşdur. İştirakçıların təxminən yarısı evdə ispan (53%), digər yarısı isə ingilis dilində (47%) danışırdı. 

Respondentlər təsadüfi seçmə yolu ilə eksperimental qrup («Chat2Learn» istifadəçiləri) və nəzarət qrupu (standart vəziyyət) olmaqla qruplaşdırılıblar.
Proqramla valideynlərə 8 fərqli açıq sual tədim edilmişdir. Hər bir sual multimedia öyrənmə prinsiplərinə əsasən şəkil (illüstrasiya) ilə birlikdə verilir ki, bu da uşağın marağını artırır və söhbətə vizual kontekst verir. Tədqiatın gedişatında ailələrə sərbəst vaxt verilib, bu müddət ərzində söhbət davranışları gizli şəkildə video vasitəsilə müşahidə olunub və nəticələr təhlil edilib.

“Chat2Learn” tədqiqatının nəticələri göstərdi ki, valideyn-uşaq qarşılıqlı münasibətinin keyfiyyətini yüksəltmək üçün genişmiqyaslı, aşağı maliyyəli və sadə texnologiya əsaslı yanaşmalar təsirli ola bilər. Belə ki, “Chat2Learn” alətindən istifadə edən valideynlər, nəzarət qrupundakı həmkarları ilə müqayisədə 14% daha çox vaxtını övladları ilə birgə məşğuliyyətə (joint engagement) sərf ediblər (exsperiment qrup-92%, nəzarət qrup78%). Beləliklə, əhəmiyyətli dərəcədə daha az passiv davranış (telefonla məşğul olmaq, susmaq və s.) nümayiş etdirilib-yəni eksperimental qrupda cəmi 2%, nəzarət qrupunda isə 9% passiv davranış müşahidə olunub.  Daha uzun cümlələr (MLU: eksperiment qrup 4.5, nəzarət qrup 3.5), daha çox unikal sözlər (eksperiment qrup 191, nəzarət qrup 179) və dialoq zamanı təxminən iki dəfə daha çox açıq sual formasından (eksperiment qrup 37, nəzarət qrup 19) istifadə ediblər (p < 0.05). “Chat2Learn” valideynlərin uşaqla əlaqəsini gücləndirməyə yardımçı olur, onları passiv davranışdan aktiv dinləyici və iştirakçıya çevirib.

Bu göstəricilər valideynlərin yalnız texniki alətə çıxışla deyil, dil bilgisinin keyfiyyətində real dəyişikliklər etdiklərini göstərir. Müəlliflər qeyd edir ki, sadə və konkret dəstək valideynlərin daha çox danışmasına və daha yaradıcı interaksiyalar qurmasına səbəb olub. Məsələn, “Əgər sənin 8 qolun olsaydı, nə edərdin?” sualına uşağın “çoxlu dondurma yeyərdim” cavabı valideyni əlavə suallar verməyə və mövzunu inkişaf etdirməyə təşviq edib. Bu baxımdan müəlliflər “Chat2Learn”in yalnız gündəlik söhbətləri artırmaqla qalmadığını, bundan əlavə, erkən yaş dövründə uşağın beyin inkişafına dəstək verdiyini qeyd edir. Belə ki, hər iki qrupda olan uşaqların söz və cavab sayı bənzər olub. Bunun səbəbi kimi tədqiqatçılar “dekontextual” (yəni gündəlik həyatla birbaşa əlaqəsi olmayan) mövzuların uşaqlar üçün çətin olması ehtimalını göstərirlər və bu gələcəkdə proqramın valideynlərə daha çox cavabın verilməsi dəstəyi, müəyyən yaş üçün uyğunlaşdırılmış suallar, dinamik cavab mexanizmləri təqdim etməsi ilə həll oluna bilər.

Digər diqqətçəkən bir məqam valideynlərin texnoloji vasitəyə reaksiyası olmuşdur. Belə ki, eksperiment qrupunda olan valideynlərin hər biri “Chat2Learn” alətindən istifadə edib və sorğuların nəticələrinə görə 96%-i proqramı faydalı hesab edib. Bu da təqdim olunan proqramın istifadəçinin dostu olaraq dəyərlər baxımından uyğun və motivasiyaedici olduğunu göstərir. Valideynlər həmçinin tədqim olunan vizualların övladlarının diqqətini cəlb etdiyini və ailədaxili münasibətləri gücləndirdiyini bildiriblər.

Müəlliflər xüsusi vurğulayır ki, bu tip alətlərin istifadəsi genişlənərsə, gələcəkdə müəllim çatışmazlığı, resursların bərabər paylanmaması, sosial-iqtisadi bərabərsizlik yaranar və bu kimi struktur problemlərə qarşı aşağı maliyyəli və yüksək təsirli alternativlər təqdim etmə potensialı artar. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, intensiv təlim proqramları olmadan da sadəcə gündəlik dəstək və nizamlı stimullar vasitəsilə erkən yaşda valideyn-uşaq davranışını dəyişmək mümkündür. Bu məqsədlə tədqiqatda aşağıdakı tövsiyələr yer almaqdadır.

– Sadə və konkret dəstəklər abstrakt təlimlərdən daha səmərəli ola bilər; 

– Dil və dəyərlərin uyğunlaşdırılması: eyni texniki model müxtəlif dillərdə və kontekstlərdə lokallaşdırılmalıdır.

– Valideyn üçün əlavə təlimat: hər sual üçün əlavə tövsiyələr, cavablar üzərində işləmə yolları və oyuna çevrilmə imkanları təqdim olunmalıdır.

– Uşaq cavablarını aktivləşdirmək üçün adaptiv mexanizmlər: gələcək versiyalar uşaq cavablarına uyğun ardıcıl suallar və oyunlaşdırılmış funksiyalar əlavə edə bilər.

Mənbə: Lu, L., & Kalil, A. (2025, September). Chat2Learn: A proof-of-concept evaluation of a technology-based tool to enhance parent–child language interaction (Becker Friedman Institute Working Paper No. 2025-119). University of Chicago, Becker Friedman Institute for Economics. https://doi.org/10.2139/ssrn.5133467

Mənbə: «Azərbaycan müəllimi» qəzeti

Alimlər Atlantik okeanının dərinliklərində gələcəkdə dağıdıcı zəlzələlərə və sunamilərə səbəb ola biləcək yeni tektonik qırılma qeydə alıblar.

Bu barədə nüfuzlu “Nature Geoscience” jurnalında dərc olunan araşdırmada məlumat verilir.

Uzun illərdir ki, Atlantik okeanı seysmik cəhətdən nisbətən sakit bölgə hesab olunurdu. Burada adətən böyük zəlzələlər və subduksiya zonaları müşahidə olunmurdu. Lakin elm adamları xatırladırlar ki, Portuqaliyanın Atlantik sahillərində artıq güclü təkanlar qeydə alınıb.

Xüsusilə, 1969-cu ildə baş verən dağıdıcı zəlzələ elm dünyasında böyük maraq doğurmuşdu. Çünki bu hadisə, əslində, yalnız subduksiya zonaları üçün xarakterik olan geoloji əlamətləri özündə göstərirdi. Bu isə o dövrdə “Atlantikdə də yeni plitə hərəkətləri ola bilərmi?” sualını gündəmə gətirmişdi.

Son araşdırmada alimlər:

• seysmik stansiyalardan toplanmış məlumatları,
• Portuqaliyanın cənub-qərbində okean dibinin kompüter modelləşdirilməsinin nəticələrini təhlil ediblər.

Bu müqayisə göstərib ki, bölgədə mantiyanın təbəqələşməsi və dərinliklərdə qeyri-adi hərəkətlilik mövcuddur.

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, milyon illər ərzində suyun süxurların arasına sızması qayaları zəiflədir və bu proses yeni subduksiya zonasının formalaşmasına şərait yaradır.

Bu kəşf göstərir ki, Yer kürəsi hələ də davamlı şəkildə formalaşma prosesindədir. Sakit görünən okean dibi, əslində, gələcəkdə böyük geoloji dəyişikliklərin mərkəzinə çevrilə bilər.

Alimlərin sözlərinə görə, bu cür tədqiqatlar yalnız elmi baxımdan maraqlı deyil, həm də təhlükəsizlik tədbirlərinin planlaşdırılması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Xalq yazıçısı Kamal Abdullanın aforizmlər və seçilmiş fikirlər toplusu olan “Seçmələrin Seçməsi – Qranulalar” kitabı Almaniyada alman dilində çap olunub. Kitab “Epubli-Pem” nəşriyyatında nəşr edilib. Əsəri alman dilinə H. Hermann Kiel tərcümə edib. Redaktoru Orxan Arasdır. Kitabda müəllifin uzun illər ərzində yazdığı şeir, esse, pyes, hekayə, roman, publisistika və elmi məqalələrdən seçilmiş, “qranula” – yəni mətnin cövhəri hesab olunan fikirlər ilk dəfə ayrıca şəkildə təqdim olunur. Müəllif kitabın ön sözü kimi “Məni sevən oxucuma son hədiyyəm” başlığı altında aşağıdakı fikirləri oxuculara ünvanlayır:

“İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Orxan Aras kitab üçün yazdığı ön sözündə bu nəşrin gənc nəslin mənəvi formalaşmasında əhəmiyyətini vurğulayıb: “Kamal Abdulla kimi təcrübəli yazıçının keçmişdən bu günə toplayıb ötürdüyü aforizmlər gənclər üçün xüsusilə önəmlidir. Bu kitabda təkcə onun öz əsərlərindən vacib dialoqlar deyil, həm də onların sevgisini yenidən alovlandıran qlobal incəsənət hərəkatları haqqında bəzi dəyərli sitatlar var.”

Kitabda yalnız müəllifin əsərlərindən deyil, əvvəlki nəşrlərdə yer almayan yeni nümunələr də təqdim olunub. Eyni zamanda, əhvalat və mövzuya uyğun olaraq Kamal Abdullanın sevdiyi yazıçı və şairlərin şeirləri, misraları və fikirləri də kitabda yer alıb. Bu nəşr Azərbaycan ədəbiyyatının seçilmiş fikirlər vasitəsilə beynəlxalq auditoriyaya təqdim edilməsi baxımından mühüm hadisə hesab olunur.

Qeyd edək ki, Seçmələrin Seçməsi – Qranulalar” kitabı Bakıda 2024-cü ildə işıq üzü görüb. Müəllifi kitabı yazmağa ruhlandıran imzalar Xalq şairi Ramiz Rövşən, akademik Rafiq Əliyev, Nazim Müzəffərli və Fərhad Təhməzlidir.

Metodik vəsaitin müəllifləri Professir Rüfət Lətif oğlu Hüseynzadə və Dosent Sultanəli Şükür oğlu Qurbanovdur.

Cəmiyyətin inkişafı, insanların rifah halının yüksəlişi, onların təhsili, tərbiyəsi, mədəni davranışı, səmərəli fəaliyyəti müəllimin pedaqoji fəaliy- yətindən, onun fədakar əməyindən çox asılıdır. Müəllim bu günkü yetişən nəslə təhsil verməklə millətin gələcəyini hazırlayır. Ulu Öndər Heydər Əliyev demişdir: “Təhsil millətin gələcəyidir”. Müəllimlik cəmiyyətin ən şərəfli və ən hörmətli peşəsidir. Ulu Öndər Heydər Əliyev müəllim adına, müəllim əməyinə, fəaliyyətinə daim böyük qiymət vermiş, bu şərəfli əmək sahiblərinin fəaliyyətini həmişə yüksək dəyərləndirərək demişdir: Mən yer üzündə müəllim adından yüksək və şərəfli bir ad tanımıram! Bu qiymətli fikirlər dahi rəhbərin müəllimlik peşəsinə yaxından bələd olmasından, bu peşənin icəliklərinə qədər dərindən bilməsindən, bu peşəni məhəbbətlə sevməsindən və daim müəllimlərinə dərin hörmət və məhəbbət bəsləməsindən irəli gəlirdi. Cəmiyyətin inkişafı, insanların rifah halının yüksəlişi, təhsili, tərbiyəsi, mədəni davranışı, müdrik fəaliyyəti, xoş rəftarı bir çox cəhətdən müəllimin pedaqoji fəaliyyətindən, onun fədakar əməyindən asılıdır.

Müəllimlik cəmiyyətin ən şərəfli və ən hörmətli peşəsidir. İnsanlar müəllimlərin vasitəsilə elm, bilik qazanır, şüurlu fəaliyyətə yönəlir, hərtərəfli inkişaf edir, formalaşır və sosiallaşır. Müəllimlərin fədakar əməyi sayəsində yetişən nəsil tərbiyə olunur, inkişaf edir, dünyanı dərk edir, ətrafda baş verən hadisələri düzgün qiymətləndirir, həyatda fəal mövqe tutur və gələcək həyatını müəyyənləşdirir. Müəllim cəmiyyətimizdə gedən tərəqqinin, yeni dövlət quruculuğunun önündə addımlayan və yetişən nəsli ən yeni biliklərlə silahlandıran, tərbiyələndirən, inkişaf etdirən fəal bir ziyalıdır. İnsanlar müəllimlər vasitəsilə elm, bilik qazanaraq müxtəlif peşələrə yiyələnir, inkişaf edir, formalaşır, sosiallaşır, tərbiyə olunur, dünyanı dərk edir, ətrafda baş verənləri düzgün qiymətləndirir, həyatda fəal mövqe tutur və gələcək həyatını qurur.

Bu cəhətdən müəllimlik bütün peşələrin anası və yer üzünün ən şərəfli peşəsidir. Elə yeni çıxan kitabın adı da “Yer üzünün ən şərəfli peşəsi – müəllimlik” adlanır. Ktab özü də “Müəllim” nəşriyyatı tərəfindən nəfis şəkildə, çox zövqlü dizyanla çap edilmişdir (Bakı: “Müəllim”, 2025, 400 s.).

Metodik vəsaitin müəllifləri Professor Rüfət Lətif oğlu Hüseynzadə və dosent Sultanəli Şükür oğlu Qurbanovdur. “Metodik vəsait”in elmi redaktoru ADPU – nun Ümumi Pedaqogika kafedrasının müdiri professor İramin İsayevdir. Vəsaitin rəyçiləri – BDU nun Pedaqogika kafedrasınln müdiri, Prof.Dr. Ləzifə Qasımova, ARTİ-nin Elmi Katibi Prof. Dr. , Əməkdar Müəllim Akif Abbasov, SDU-nun Pedaqogika kafedrasının müdiri Dos.Dr. Aytəkin Məmmədova, ADPU-nun Ümumi Pedaqogika kafedrasının dosenti, Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru Kəmalə Rüstəm qızı Quliyevadır.

Metodik vəsait ilk növbədə ümüumtəhsil məktəblərinin, kollec və ali məktəb müəllimlərinin istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bunula bərabər pedaqoji təmayüllü ali məktəb tələbələrimiz, magistr və doktorantlarımız çox rahatlıqla, geniş şəkildə bu kitabdan faydalana bilərtər. Həmçinin bu dəyərli metoik vəsait hamı üçün nəzərdə tutulmuşdur. Hamı, hər kəs bu və ya digər formada məktəblə, müəllimlə bağlıdır. Ya özü oxuyur, ya övladları ya da nəvə -nəticələri oxuyur. Cəmiyyətimzdə oxumayan insan yoxdur. Həyatda fəhlə və ya alim, mühəndis ya sürücü peşəsindən asılı olmayaraq hamı ilk biliyi, savadı, yazıb oxumağı müəllimdən alır və onlar özlərinin ilk müəllimini unutmur, həmişə onları minnətdarlıqla xatırlayırlar. Bu baxımdan da kitab hamı üçün lazımdır.

2025-ci il avqustun 8-i, cümə günü axşam, Scopus elmi jurnalların indeksləşdirilməsi ilə bağlı yenilənmiş məlumatları açıqladı. “Məqalələr Akademiyası” komandası həftəsonu bu siyahını hazırladı ki, siz dəyişiklikləri birinci biləsiniz və siyahıdan çıxarılmış jurnallardan xəbərdar olasınız.
İyul yenilənməsində rəsmi olaraq dörd jurnal siyahıdan çıxarıldı.

1. Education in the Knowledge Society
2. Journal of Biological Regulators and Homeostatic Agents
3. Education Sciences: Theory and Practice
4. International Journal of Instruction

Çıxarılmış jurnallardan birinin fəaliyyətinin dayandırılması ilə bağlı nümunəyə buradan baxa bilərsiniz: https://www.scopus.com/sourceid/29572

Səbəblər — şübhəli redaksiya keyfiyyəti və outlier behaviour adlandırılan haldır. Scopus bu termin altında “jurnalın anormal davranışı”nı nəzərdə tutur — bunun haqqında daha ətraflı məqaləmizdə oxuya bilərsiniz.
Bu dəyişikliklər bir daha təsdiqləyir ki, Scopus-da indekslənmək — hətta nüfuzlu jurnallar üçün belə sabitliyin zəmanəti deyil.

Buna aşağıdakı hallar daxildir:

1. Qeyri-adi yüksək sayda məqalə dərc etmək (xüsusilə qısa müddətdə)
2. Məqalələrin istinad sayının süni şəkildə şişirdilməsi (citation stacking)
3. Müəlliflərin və istinadların məhdud dairədən gəlməsi (məsələn, əsasən eyni ölkədən və ya eyni tədqiqatçılar qrupundan)
4. Mövzu və jurnal profili arasında uyğunsuzluq (məsələn, pedaqogika jurnalında birdən-birə çoxlu biologiya məqalələri çıxması)
5. Həddindən artıq özünə-istinad (self-citation)

«Journal of Pedaqoq.az» — beynəlxalq ISSN nömrəsinə sahib, açıq girişli (CC BY-NC 4.0) elmi məcmuədir. Jurnal pedaqogika, metodologiya, tədrisin texnologiyaları, psixologiya və inklüziv təhsil sahələrində yüksək keyfiyyətli, orijinal tədqiqatların dərcini hədəfləyir.

Məcmuənin redaksiya heyəti SCOPUS və Web of Science elmi bazalarının bütün tələblərinə ciddi şəkildə riayət edir:

• Məqalələr beynəlxalq standartlara uyğun struktur və metodologiya ilə hazırlanır;
• İki mərhələli və anonim “peer review” (qarşılıqlı elmi rəy) prosesi tətbiq olunur;
• DOI identifikatoru, rəqəmsal arxivləmə və metadata standartları tam şəkildə qorunur;
• Elmi etika və akademik dürüstlük prinsiplərinə tam sadiqlik təmin edilir;
• Məqalələrin dil və üslub baxımından beynəlxalq elmi səviyyəyə uyğunluğu diqqətlə yoxlanılır.

«Journal of Pedaqoq.az» yerli və beynəlxalq müəlliflər üçün əlçatan platforma yaradır və dünya elmi ictimaiyyətində Azərbaycanın pedaqoji elminin nüfuzunu artırmağı qarşısına məqsəd qoyub.

Doç., Tamilla Əlibəyova,
Baş redaktor

Ali təhsil pilləsinin magistratura səviyyəsinə sənəd qəbulu prosesi 2025-ci ilin 4 avqust tarixinədək uzadılıb.

“Pedaqoq.az” xəbər verir ki, bu barədə Elm və Təhsil Nazirliyi məlumat yayıb.

Bildirilib ki, müraciətçilər https://portal.edu.az/ üzərindən qeydiyyatdan keçməklə “Ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinə təhsilalan qeydiyyatı” xidmətini seçə bilərlər.

AR ETN Botanika İnstitutunun Herbari şöbəsinin əməkdaşları tərəfindən Ağdərə rayonunda işğaldan sonra ilk dəfə olaraq geniş botaniki tədqiqatlar aparılıb. Ekspedisiyanın məqsədi 30 ilə yaxın müddətdə erməni işğalı altında qalmış Ağdərə və ətraf ərazilərin bioloji müxtəlifliyi, mövcud floristik vəziyyətin qiymətləndirilməsi, bu ərazilərdə yayılan çox sayda bitki növlərinin müqayisəli təhlili, yeni növlərin, yeni yayılma  yerlərinin, həmçinin endemik və nadir, Qırmızı kitaba düşən növlərin əsaslı monitorinqinin aparılması olub.

Əsasən meşəlik ərazilərdən ibarət olan Ağdərə rayonundan 70-ə qədər bitki növü yığılıb. Digitalis ferruginea L., Epipactis palustris, Hylotelephium maximum (L), Chrysojasminum friticans (L.), Phedimus spurius kimi növlər ilk dəfə olaraq Ağdərə rayonundan Herbari fonduna (yeni yaradılan qalereyaya) daxil ediləcək. Yay fəsli olmasına baxmayaraq ərazidə erkən yaz florasına mənsub Cephalanthera longifolia (L.) növü müşahidə olunub. Tədqiq olunan ərazilərdən toplanılmış bitki nümunələrinin GPS məlumatları qeydə alınıb və yerindəcə herbariləşdirilib.

Ekspedisiya müddətində, həmçinin Ağdam, Əsgəran, Xankəndi, Xocalı və Şuşa rayonu ərazilərində də tədqiqatlar aparılıb. Böyük Qayıdışa dair Dövlət Proqramının həyata keçirilməsinə töhfə olaraq professor Səyyarə İbadullayevanın müəllifliyi və redaktorluğu ilə hazırlanan xalq təbabəti, baytarlıq təbabəti, quşçuluq və arıçılığın inkişafına aid istifadə olunan bitkilər haqqında “Qarabağ florasında yayılan dərman bitkilərindən istifadəsi” adlı buklet və broşürlər öz ata-baba yurdlarına qayıtmış yerli icmalara təqdim edilmişdir. O cümlədən, “Qarabağın nadir və nəsli kəsilməkdə olan növləri barədə məlumat kitabı” bələdiyyələrə, məktəblərə və yerli icmalara təqdim edilib.

Ekspedisiyanın nəticəsi olaraq 24 fəsilə 49 cinsə və 72 növə aid 210 nüsxə herbari materialları yığılıb Herbari fonduna təhvil verilib.

Doktorantlara, ali təhsil, orta ixtisas və peşə təhsili müəssisələrində təhsil alan tələbələrə verilən təqaüdlərin məbləği artırılıb.

“Pedaqoq.az” xəbər verir ki, Prezident İlham Əliyev bununla bağlı Sərəncam imzalayıb. Sərəncamla təqaüdlərin məbləğləri sentyabrın 1-dən aşağıdakı kimi müəyyən edilib:

doktorantura səviyyəsi üzrə:

— elmlər doktoru hazırlığı üzrə doktorantlara – 450 manat;

— fəlsəfə doktoru hazırlığı üzrə doktorantlara – 300 manat;

ali təhsil müəssisələrində:

magistratura səviyyəsi üzrə:

— akademik göstəriciləri 91–100 bal olan tələbələrə – 240 manat;

— akademik göstəriciləri 71–100 bal olan tələbələrə – 180 manat;

— akademik göstəriciləri 51–100 bal olan tələbələrə – 120 (yüz iyirmi) manat;

bakalavriat (əsas (baza ali) tibb təhsili) səviyyəsi üzrə:

— akademik göstəriciləri 91–100 bal olan tələbələrə – 200 manat;

— akademik göstəriciləri 71–100 bal olan tələbələrə – 160 manat;

— akademik göstəriciləri 51–100 bal olan tələbələrə – 110 manat;

orta ixtisas təhsili müəssisələrində:

— akademik göstəriciləri 91–100 bal olan tələbələrə – 110 manat;

— akademik göstəriciləri 71–100 bal olan tələbələrə – 90 manat;

— akademik göstəriciləri 51–100 bal olan tələbələrə – 70 manat;

peşə təhsili müəssisələrində:

— akademik göstəriciləri “5” (yüksək texniki peşə təhsili səviyyəsində 91–100 bal) olan tələbələrə – 110 manat;

— akademik göstəriciləri “4” və “5” (yüksək texniki peşə təhsili səviyyəsində 71–100 bal) olan tələbələrə – 90 manat;

— akademik göstəriciləri “3”–“5” (yüksək texniki peşə təhsili səviyyəsində 51–100 bal) olan tələbələrə – 70 manat.

Dünya Bankı tərəfindən «Ali Təhsildə Süni İntellekt İnqilabı: Bilməli olduqlarınız» adlı hesabat hazırlanıb. 

“Azərbaycan müəllimi” xəbər verir ki, Təhsil İnstitutunun Beynəlxalq Təhsil İcmalı bülleteninin iyun sayında hesabatdan çıxarışlara yer verilib.

Hesabatda süni intellektin ali təhsil sistemlərinə inteqrasiyasının əsas istiqamətləri, əldə olunan ilkin nəticələr, mövcud problemlər və gələcəyə dair tövsiyələr yer almaqdadır. Hesabatın əsas diqqət mərkəzində Latın Amerikası və Karib hövzəsi ölkələri dayansa da, təqdim edilən nəticələr və analitik yanaşmalar qlobal miqyasda tətbiq oluna biləcək prinsipləri özündə ehtiva edir.

Hesabatda süni intellektin təhsildə səmərəli və etik prinsiplər əsasında tətbiqinin tədrisin fərdiləşdirilməsi, keyfiyyətinin artırılması, inzibati idarəetmənin optimallaşdırılması və sosial inklüzivliyin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli potensiala malik olduğu vurğulanır. Bu əsasda süni intellekt alətlərinin tətbiq sahələri 3 mühüm kateqoriya üzrə təqdim olunur: tələbə mərkəzli alətlər, müəllim mərkəzli alətlər və institusional yönümlü alətlər.

Tələbələr üçün nəzərdə tutulan süni intellekt alətlərinə virtual repetitor sistemi (Al Tutoring Systems), adaptiv öyrənmə platformaları (məsələn, Packback, Yellowdig) və fərdiləşdirilmiş təlim yolları daxildir. Harvard Universitetində aparılmış tədqiqatların nəticələrinə görə, tədris prosesində Sİ-dən istifadə edən tələbələr ənənəvi aktiv öyrənmə mühitlərində iştirak edən yaşıdlarına nisbətən 2 dəfə daha çox bilik əldə etmişlər. Bənzər nəticələr Stanford və Nigeriyada həyata keçirilən təcrübələrdə də müşahidə olunub. Hesabatda qeyd olunur ki, süni intellekt əsaslı repetitor sistemləri (Al Tutoring Systems) tələbəyönümlü və fərdi yanaşmaya əsaslanan tədrisin həyata keçirilməsinə imkan verən texnoloji alternativ kimi «Bloom-un 2 Sigma Problemi»nin həllində istifadə olunur.
Müəllimlər üçün nəzərdə tutulan Sİ alətləri isə tədris və qiymətləndirmə proseslərinin effektivliyini artırmaqla yanaşı, həm də tədqiqat fəaliyyətlərində dəstək təmin etməkdədir. “Cadmus” (Melburn Universiteti – Avstraliya) və “Gradescope” (Stanford Universiteti – ABŞ) kimi platformalar avtomatlaşdırılmış qiymətləndirmə, plagiatın aşkarlanması və tələbəyə fərdi rəyin təqdim olunması imkanları ilə fərqlənir. Hesabatda qeyd edilir ki, “Gradescope”dan istifadə tələbələrin akademik göstəricilərində 23% qədər irəliləyişə səbəb olmuşdur. Eyni zamanda, «Research Rabbit», «Semantic Scholar» və «Julius» kimi tədqiqat dəstək alətləri müəllim-tədqiqatçılarda ədəbiyyat icmallarını adekvat şəkildə hazırlamaq, elmi əlaqələri vizuallaşdırmaq və potensial tədqiqat boşluqlarını müəyyənləşdirmək imkanı yaradır.
İnstitusional səviyyədə isə Sİ alətlərindən (Al Chatbot) istifadənin təsiri idarəetmənin planlaşdırılması və strateji qərarların qəbulunda əhəmiyyətli rol oynayır. Belə ki, «Penny», «TECgpt» və «uPlanner» (Peru) kimi platformaları tələbə məlumatlarını idarə etmək, tədris yüklərini balanslaşdırmaq, risk qrupunda olan tələbələri aşkar etmək və akademik göstəriciləri proqnozlaşdırmaq məqsədilə istifadə olunur. Məhz bu texnologiyaların istifadəsi nəticəsində tələbələrin akademik müvəffəqiyyət göstəricilərində 1.3% artım müşahidə olunub.

Hesabatda həmçinin ABŞ-nin Corciya Dövlət Universitetində tətbiq olunan “Pounce chatbot”u tələbələrin qəbul prosesində yol verdikləri inzibati xətaları aradan qaldırmaqla qeydiyyat nisbətlərində 3.3% artım təmin etdiyi qeyd olunur. Çilidə «ConsiliumBots» isə süni intellektlə dəstəklənən alqoritmlərlə tələbələrin düzgün proqramlara yönləndirilməsini təmin edir, nəticədə zəif uyğunluq nisbətini 38% azaldır və tələbələrin qeydiyyatdan keçmə ehtimalını üçqat artırır.

Hesabatda, eyni zamanda, süni intellektin tətbiqi ilə bağlı bir sıra əhəmiyyətli çətinliklər də vurğulanır. Bu çətinliklər arasında infrastruktur və texnoloji bərabərsizliklər başlıca yer almaqdadır. Belə ki, müəllimlərin 80%i Sİ alətlərindən istifadə qaydaları ilə bağlı aydın institusional siyasətlərin olmadığını, 83%i isə tələbələrin Sİ alətləri tərəfindən təqdim edilən məlumatları tənqidi qiymətləndirməkdə çətinlik çəkdiyini bildirmişdir. Əlavə olaraq alqoritmik qərəz, fərdi məlumatların məxfiliyinin pozulması və etik-hüquqi çərçivələrin olmaması da qeyd edilən əsas risklər sırasındadır. Bundan başqa Si texnologiyalarından həddindən artıq asılılıq tələbələrdə düşünmə və problem həlletmə bacarıqlarının zəifləməsinə səbəb ola bilər. Bütün çətinliklərə baxmayaraq aparılan sorğuların nəticələri göstərir ki, 61% müəllim artıq tədrisdə süni intellektdən istifadə edir, 65% isə Sİ alətlərindən istifadəni fürsət kimi qiymətləndirir.

Bu problemlərin aradan qaldırılması məqsədilə hesabatda aşağıdakı strateji tövsiyələr təklif edilir:

1. Regionda Si üzrə tədqiqat və innovasiya fəaliyyətlərinin səmərəliliyinin artırılmasında dövlət və özəl sektorun birgə əməkdaşlığının vacibliyi;

2. Müəllimlər üçün sistemli və davamlı təlim proqramlarının planlaşdırılması;

3. Rəqəmsal bərabərsizliyin aradan qaldırılması üçün internet və texnoloji avadanlıqların əlçatanlığının əmin olunması;

4. Süni intellektin şəffaf və məsuliyyətli istifadəsini təmin etmək üçün etik, hüquqi çərçivələrin hazırlanması.

Mənbə: Molina, E., & Medina, E. (2025). Al Revolution in Higher Education. What you need to know. In Digital Innovations in Education. World Bank. World Bank.