Eyvaz Məhəmmədəli oğlu Eminalıyev
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
ADPU, Şamaxı filialı, Dil, ədəbiyyat və onların tədrisi texnologiyası
kafedrasının müdiri

Türkan Fazil qızı Hüseynova
ADPU, Şamaxı filialı, Dil, ədəbiyyat və onların tədrisi texnologiyası kafedrasının müəllimi
BDU-nun Dünya ədəbiyyatı kafedrasının doktorantı

Qloballaşan və rəqəmsallaşan dünyada insan artıq öz ruhundan uzaqlaşır və daha çox məntiqi tərəfə yönəlir. Ruhla bağlı olan insan mənəviyyatının artıq arxa plana keçməsi, zamanla öz ülvi və ilahi bağının qopub silinməsi, bir növ “korlaşması” – bəsirət gözünün bağlanması baş verir. Qloballaşan dünyamızın acı reallıqlarındandır ki, müasir Çində incəsənət və humanitar elmlərə aid 12 000 bakalavr ixtisası, guya zamanla ayaqlaşmadığı üçün ləğv olunub. Bu şəkildə davam insanlığın getdikcə irfani dünyasının, mənəvi-ruhi tərəfinin yox olmasına gətirib çıxaracaq, mənəviyyatın, insanın ruhi aləminin çöküşü baş verəcək, bu isə nəticədə bəşəriyyətin sonunu gətirmiş olacaq. İnsanın doğru ilə yanlışı, yaxşı ilə pisi ayırd etməkdə çətinlik çəkməsi və ya mənəvi dəyərlərə qarşı həssaslığını itirməsi bəşəri faciədir. Mənəvi korluq insanlığın gözünün deyil, qəlbinin və vicdanının həqiqəti – Haqqı görə bilməməsidir. Klassik Şərq, eləcə də Avropa filosoflarının bu məsələ ilə bağlı maraqlı fikirləri mövcuddur. Bu zaman onlar “mənəvi korluq”, “cəhalət”, “özünü aldatma”, “vicdanın susması” və ya “həqiqəti görə bilməmək kimi anlayışlardan istifadə ediblər. Əgər Konfutsi əxlaqi prinsiplərdən uzaqlaşmağı mənəvi korluğun səbəbi hesab edirdisə, Lao Tzu insanın ehtiraslarının əsirinə çevrilməsini faciə adlandırırdı. Əbu Həmd əl-Qəzali qəlbin günah, təkəbbür və dünya sevgisi ilə kirlənməsini, İbn Sina ehtiras və yanlış vərdişlərin bu yolu bağlamasının səbəbi kimi görürdülər. Qəlbin korluğunu ən böyük korluq hesab edən Mövlana Cəlaləddin Rumi bildirirdi ki, sevgi və mənəvi saflıq insanın bəsirət gözünü açdığından onu həqiqətə yaxınlaşdırır. Sokrat, Platon, Aristotel, İmmanuel Kant, Fridrix Nitsşe, Sören Kyerkeqor və b. filosofların nəzəri baxışlarında mənəvi korluğun yozumu, təxminən eynidir: pislik şərə gedən yol, həqiqi biliyə sahiblənmək əxlaqlı olmağa yardımçıdır (Sokrat), insanın kölgələri həqiqət hesab etməsi mənəvi və idraki korluqdur (Platon), pis vərdişlər və nəfsə qul olmaq düzgün mühakimə qabiliyyətini zəhiflədir (Aristotel), əxlaqi məsuliyyətdən yayınmaq mənəvi qüsurdur (İmmanuel Kant), insanların cəmiyyət dəyərlərini kor-koranə qəbul etməsi özünüdərkdən uzaqlaşdırır (Fridrix Nitsşe), özündən qaçmaq, daxili həqiqətlə üzləşməkdən qorxmaq mənəvi böhranın əsas səbəbidir (Sören Kyerkeqor).

Məşhur portuqaliyalı yazar Jose Saramaqonun “Korluq” romanı bu baxımdan diqqətimizi daha çox çəkir və bəşəriyyətin mənəvi deqradasiyaya uğraması faciəsi ilə bağlı fikrimizi bu əsər əsasında verməyə çalışacağıq. Kitabda əsər haqqında belə oxuyuruq: “Nəşr edildikdən sonra Avropada böyük ajiotaj yaradan əsərin arxa fonunda çox böyük ictimai-siyasi tənqid dayanır. Təkcə ədəbi yaradıcılığı ilə deyil, siyasi fəaliyyəti ilə də seçilən, həyatının sonuna qədər kommunizmə, sol ideyalara sadiq qalan portuqal yazıçının bu romanı yeni dövrə, kapitalizmə və onun gətirdiyi naqisliklərə qarşı yazılmış möhtəşəm əsərlərdən biri sayılır. Amma ədəbi əsəri təkcə hansısa ideologiyanın çərçivələrində şərh eləmək də düzgün olmazdı. Dahiyanə “Korluq” romanını oxuyan istənilən dünyagörüşə sahib oxucu orada özü üçün faydalı, öz dünyasının qaranlıq bucaqlarına işıq salan fikirlərlə qarşılaşacaq. Bu roman müasir ədəbiyyatın şedevrlərindən biri sayılır”.

Postmodern, hətta post-postmodern dünya ədəbiyyatının əsas əsərlərindən biri olan “Korluq” romanı öz orijinal süjet xətti və axıcı üslubu ilə oxucunu heyran edir. Əsərin mövzusu olduqca aktualdır və zənnimizcə, günümüzdə insanların hər birinin oxuması lazım olan əsərlərdəndir. Əsər ekranlaşdırılıb film şəklində təqdim olunsa da, mütləq şəkildə oxunulması tövsiyə olunur. Yaşadığımız çağın mənəvi böhranı, insan ruhunun getdikcə buxovlanması, itirilməsi, vicdanın korşalması kimi effektiv və aktual mövzulara toxunan əsər böyük heyranlıqla diqqət çəkir.

Hadisələr adı məlum olmayan bir ölkədə, bu naməlum ölkənin hansısa bir şəhərində cərəyan edir. Hər şey maşın sükanının arxasında oturan bir adamın qəfildən kor olması ilə başlayır. Lakin bu, bildiyimiz qaranlıq doğuran fizioloji, tibbin tanıdığı korluq deyil; adam hər yeri südlü bir bəyazlıq içində görür («ağ korluq»). Bu sirli epidemiya sürətlə bütün şəhərə yayılır. Hökumət xəstəliyin qarşısını almaq üçün ilk yoluxanları boş bir psixiatriya xəstəxanasında karantinə alır və onları taleyin ümidinə buraxır. “Bir qədər səfehcəsinə olsa da, yəqin, sevinərdin, ona görə yok ki korsan, ona görə ki ətrafda hamı belədir və əgər onlarla heç kəsə baxmırsansa, sağlam, gözəl gözlər nəyə gərəkdir. Həkimin arvadı dedi: hər bir adamın zəif anları olur, yaxşı ki, hələ göz yaşlarımızı tökə bilirik, hərdən bu, sadəcə xilas yoludur, bəzən adam ağlamasa, ölə bilər”[Jose Saramaqo, “Korluq”, 121]. Bu kütləvi xaosun içində yalnız bir nəfər — göz həkiminin xanımı kor olmur. Ən dəhşətli faciə olan mənəvi korluq əsərdə müəəlifin izlədiyi əsas xətdir. O, həmçinin həyat yoldaşının şəxsində bu taleyüklü məsələyə işıq salır. O, kor olan həyat yoldaşını tək qoymamaq üçün özünü kor kimi qələmə verərək, bir növ kor təqlidi edərək karantinə daxil olur və hadisələrin yeganə şahidinə çevrilir. Karantin qısa müddətdə insanlığın itdiyi bir cəhənnəmə çevrilir. Qida çatışmazlığı, antisanitariya və idarəetmənin olmaması insanları ibtidai instinktlərə qaytarır. Karantindəki silahlı bir qrup digər insanları soyur, yemək qarşılığında qadınları cinsi istismara məruz qoyur. Həkimin xanımı korların içində «görən göz» olaraq həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan özünə yaxın olan qrupunu qorumağa çalışır və sonda bu zülmə qarşı üsyan başladaraq xəstəxananı yandırır. Karantindən qaçan qrup şəhərə qayıdanda bütün cəmiyyətin kor olduğunu və sivilizasiyanın tamamilə çökdüyünü görür. Küçələr zibillik, evlər yağmalanmış, insanlar bir tikə çörək üçün heyvani hisslərlə vuruşur. Lakin bu apokaliptik mənzərənin içində həkimin xanımının ətrafında toplaşan kiçik qrup bir — birinə dayaq olaraq insanlığı, rəhmi və həmrəyliyi qoruyub saxlaya bilir. Romanın sonunda epidemiya başladığı kimi qəfildən və sirli şəkildə yox olur, insanlar yenidən görməyə başlayırlar.

Bu korluq bildiyimiz tibbi korluq deyil, bu bir nəfərlə başlayıb bütün şəhərə yayılan mənəvi bir korluqdur. Mənəvi korluğa yoluxmuş insanın xilası olduqca çətindir. Şəfa tapmaq istəyən daxilən, mənəvi yenidən qurulmalıdır. Bu proses insandan mənəvi iradə, dözüm tələb edir. “Korlar daim müharibədədirlər, həmişə olublar və yenə olacaqlar. Laızm olsa, mən bu korluqdan sağalan deyiləm”[Jose Saramaqo, “Korluq”, 236]. Birinci yoluxanın göz həkimi olması da yazıçı tərəfindən təsadüfi seçilməmişdir, çünki korluğun əsas müalicəsini aparan şəxs bu bəlaya düçar olur və əgər belədirsə, artıq başqaları üçün ümid yoxdur. Belə olan təqdirdə heç bir şey etmək olmaz, bəla qaçılmazdır. Sürətlə yoluxan xəstəlik təkcə həkimin həyat yoldaşına keçmir və bu mənəvi aşınma, deqradasiya şəraitində insanın vicdanını simvolizə edir. İnsanlar kordur, görmürlər, ruhları və mənəvi aləmləri çirklənib, bu korluqdan istiafdə edərək bilinən və bilinməyən hər cür eybəcərliyə, çirkinliyə əl atır, lakin yalnız və yalnız vicdan kor deyil və o hər şeyi görüb qeyd edir. Əsərdəki hadisələrin təqdimatı elə qurulub ki, zaman çərçivəsinə sığmır, bütün – keçmiş, indiki, gələcək zamanları da ehtiva edir. “Ona görə ki əgər düşdüyümüz və səylərimiz sayəsində daha çox zülmətə çevirdiyimiz bu cəhənnəmdə abır-həya, xəcalət hələ də öz əhəmiyyətini tamamən itirməyibsə, bu yalnız o kaftarı öz yuvasında öldürməyə cəsarət edən insanın sayəsində olub. Hər kim olursan ol, acaq indi çılpaq həqiqəti söylədin, çünki abır-həyanı atıb tox olanlar həmişə tapılacaq, ancaq biz bu son və şübhəli məziyyətimizdən başqa hər şeydən məhrum olanlar, heç olmasa haqqımız çatan şeyləri əlimizdə saxlaya bilərik” [Jose Saramaqo, “Korluq”, 239].

Əsərin sonrakı hissələrində vicdanın rəmzi olan həkimin həyat yoldaşının da bəzən bu eybəcərliklərə qarışdığının, vaxt qazanmaq və xilas üçün bəzi təhqirlərə razılaşdığının şahidi oluruq. Bu, sadəcə dəhşətdir, əgər belə davam eləsə, artıq vicdan da korşalırsa, geri dönüş olmayacaq. Lakin müəyyən bir zaman kəsimində çirkaba batan vicdan bunu qəbul edə bilmir və həkimin yoldaşı karantin binasında üsyan hazırlayır və bunun nəticəsində hər kəs xilas olur. Dəhşətli işgəncələr və əzablar nəticəsində xilas olan bir qrup yenidən sonda görməyə başlayır. Yoluxma ardıcıllığı ilə xəstələr yenidən sağalır. Müəllif göstərməyə çalışır ki, ayıq olan vicdan baş qaldırsa, üsyan eləsə, digərlərinin korlaşan mənəviyyatını xilas etmək olar. Bu, həqiqətən də olur.

ADPU-nun b/m, b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti (ADPU) Azərbaycanın ali təhsil sistemində xüsusi tarixi və institusional mövqeyə malik olan, əsas missiyası yüksəkixtisaslı pedaqoji və elmi- pedaqoji kadrların hazırlanması ilə bağlı ali təhsil və elm müəssisəsidir. Universitetin əsası 26 avqust 1921-ci ildə Azərbaycan Xalq Komissarları Sovetinin sədri Nəriman Nərimanovun imzaladığı 66 saylı “Birinci Azərbaycan Kişi Dövlət Pedaqoji İnstitutunun təsis edilməsi haqqında” dekret əsasında qoyulmuşdur. Bu tarix Azərbaycan ali pedaqoji təhsilinin institusional tarixində mühüm başlanğıc mərhələ kimi qəbul edilir.

ADPU-nun yaradılmasının başlıca məqsədi yeni təşkil olunan I və II dərəcəli məktəbləri yüksəkixtisaslı pedaqoji kadrlarla təmin etmək olmuşdur. Beləliklə, 1921-ci ildə yaradılan institut Azərbaycanda sistemli ali pedaqoji kadr hazırlığının formalaşmasının əsas institusional dayaqlarından birinə çevrilmişdir. Universitetin rəsmi məlumatında onun milli dildə fəaliyyət göstərən ilk ali pedaqoji təhsil ocağı kimi tarixi əhəmiyyəti xüsusi vurğulanır. İnstitutda ilk dərslər 15 noyabr 1921-ci ildə 6 tələbə və 8 müəllimin iştirakı ilə başlamışdır. İlk buraxılış 1923–1924-cü tədris ilində həyata keçirilmiş və 1924-cü ildə 28 məzun ali pedaqoji təhsil ocağını bitirmişdir. Bu göstəricilər sonrakı onilliklər ərzində böyük elmi-pedaqoji kollektivə və geniş tələbə kontingentinə çevriləcək bir təhsil müəssisəsinin başlanğıc mərhələsini xarakterizə edir.

Universitetin tarixi müxtəlif mərhələlərdə struktur və inzibati dəyişikliklərlə müşayiət olunmuşdur. 1925-ci ildə Ali Pedaqoji Kişi İnstitutu ilə Ali Pedaqoji Qadın İnstitutu inzibati baxımdan birləşdirilmişdir. 1927–1929-cu illərdə institut müvəqqəti olaraq Azərbaycan Dövlət Universitetinin tərkibində fəaliyyət göstərmiş, sonradan müstəqil fəaliyyətini bərpa etmişdir. Digər mühüm mərhələ 19 sentyabr 1941-ci ildən 1 oktyabr 1943-cü ilədək Pedaqoji İnstitutun Azərbaycan Dövlət Universitetinə müvəqqəti birləşdirilməsi ilə bağlı olmuşdur. Pedaqoji təhsilin ölkə regionlarında inkişafında da institutun mühüm rolu olmuşdur. 1967-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Naxçıvan filialı yaradılmış, 1972-ci ildə isə həmin filialın bazasında Naxçıvan Pedaqoji İnstitutu təşkil edilmişdir. Bu proses Azərbaycanda ali pedaqoji təhsilin regional şəbəkəsinin genişlənməsinə mühüm töhfə vermişdir.

Müəssisənin tarixi inkişafı onun adında və statusunda da öz əksini tapmışdır. Rəsmi ADPU məlumatlarına əsasən, institut müxtəlif dövrlərdə fərqli adlarla fəaliyyət göstərmişdir. 1934-cü ilə qədər Ali Pedaqoji İnstitut, 1935-ci ildən V.İ. Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu adlandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1 aprel 1991-ci il tarixli 76 saylı qərarı ilə V.İ. Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə çevrilmişdir. Həmin ilin 26 noyabr tarixli 392 saylı qərarı ilə isə müəssisəyə N.Tusi adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti adı verilmişdir. ADPU-nun inkişaf tarixi yalnız tədris fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Universitet uzunmüddətli fəaliyyəti ərzində Azərbaycanda müəllim hazırlığının, pedaqoji elmin və elmi-pedaqoji kadr hazırlığının inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. Universitetin məlumatına görə, fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində 160 mindən çox yüksəkixtisaslı müəllim kadrı hazırlanmışdır. ADPU məzunları sırasında elm, təhsil, ədəbiyyat, mədəniyyət və ictimai-siyasi həyatın müxtəlif sahələrində tanınmış çoxsaylı ziyalılar yer alır.

Universitetin 100 illik yubileyi Azərbaycan Respublikasında dövlət səviyyəsində qeyd edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 17 aprel 2021-ci il tarixli Sərəncamı ilə 2021-ci ildə Azərbaycanın ilk ali pedaqoji təhsil ocaqlarından biri olan ADPU-nun fəaliyyətə başlamasının 100 illiyinin qeyd olunması təmin edilmişdir. Sərəncamda universitetin yüksək ixtisaslı pedaqoji və elmi-pedaqoji kadrların hazırlanması sahəsində mühüm xidmətləri xüsusi qeyd edilmişdir. ADPU-nun müasir inkişaf mərhələsinin mühüm istiqamətlərindən biri beynəlxalq akademik əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Bu baxımdan ABŞ-ın Corc Vaşinqton Universiteti (George Washington University) ilə həyata keçirilən magistratura səviyyəsində ikili diplom proqramı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2026–2027-ci tədris ili üçün elan edilmiş proqrama əsasən, ikiillik təhsil proqramını uğurla başa vuran məzunlara Corc Vaşinqton Universiteti tərəfindən “Təhsil və insan inkişafı”, ADPU tərəfindən isə “Təhsil menecmenti” ixtisasları üzrə diplom təqdim edilir. Proqrama qəbul üçün beynəlxalq ingilis dili biliyini təsdiq edən sertifikat da tələb olunur; 2026- cı il qəbul elanında minimum göstəricilər IELTS 7.0, TOEFL 100 və ya Duolingo 120 kimi müəyyən edilmişdir. Bu proqram ADPU-nun beynəlxalq təhsil məkanına inteqrasiyasının və magistr hazırlığında müasir akademik yanaşmaların tətbiqinin mühüm nümunəsidir. 1921–2026-cı illər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin 105 illik tarixi inkişaf yolunu ifadə edir. 1921-ci ildə 6 tələbə və 8 müəllimlə fəaliyyətə başlayan pedaqoji institut bir əsrdən artıq müddətdə mürəkkəb tarixi mərhələlərdən keçərək müasir Azərbaycan ali təhsil sisteminin mühüm elmi-pedaqoji institutlarından birinə çevrilmişdir. Bu tarix yalnız bir universitetin yubileyi deyil, eyni zamanda Azərbaycanda müəllim hazırlığının, pedaqoji elmin və milli təhsil ənənələrinin inkişafının mühüm göstəricisidir.

26 avqust 2026-cı il Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin fəaliyyətə başlamasının 105-ci ildönümüdür. Bu əlamətdar tarix universitetin zəngin elmi-pedaqoji irsinə ehtiramla yanaşı, onun müasir təhsil, elm və beynəlxalq əməkdaşlıq istiqamətlərində qarşıdakı inkişaf perspektivlərinin də ifadəsidir.

IV Şuşa Qlobal Media Forumunda Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər ilk baxışdan daha çox beynəlxalq münasibətlər, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat diplomatiyası və regional əməkdaşlıq məsələlərini əhatə etsə də, çıxışın dərin təhlili göstərir ki, burada elm, təhsil və insan kapitalının inkişafı ilə bağlı mühüm strateji mesajlar da yer alır.

Müasir dünyada dövlətlərin rəqabət qabiliyyəti artıq yalnız təbii resurslar və ya hərbi potensialla ölçülmür. Rəqəmsal iqtisadiyyat, süni intellekt, innovasiya və yüksək texnologiyalar dövründə əsas üstünlük bilik istehsal edən, elmi tədqiqatları təşviq edən və yüksək ixtisaslı insan kapitalı formalaşdıran ölkələrin tərəfindədir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında rəqəmsal transformasiya və süni intellekt istiqamətində dövlət səviyyəsində koordinasiya mexanizmlərinin yaradılması barədə səsləndirdiyi fikirlər də məhz bu yanaşmanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Elm və təhsil sisteminin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri dəyişən qlobal reallıqlara uyğun kadr hazırlığını təmin etməkdir. Bu gün əmək bazarında tələb olunan kompetensiyalar əvvəlki onilliklərdən ciddi şəkildə fərqlənir. Analitik düşüncə, rəqəmsal bacarıqlar, innovativ yanaşma, xarici dillər və beynəlxalq əməkdaşlıq müasir ali təhsilin ayrılmaz komponentlərinə çevrilib. Buna görə də universitetlərin inkişaf strategiyaları ölkənin uzunmüddətli sosial-iqtisadi prioritetləri ilə uzlaşdırılmalıdır.

Şuşa Qlobal Media Forumunda beynəlxalq media nümayəndələri, ekspertlər və müxtəlif ölkələrin ictimai xadimləri ilə aparılan açıq dialoq ali təhsil müəssisələri üçün də mühüm mesaj verir. Elmi mühit yalnız milli sərhədlər daxilində inkişaf edə bilməz. Müasir universitet beynəlxalq elmi əməkdaşlıq, akademik mobillik, ortaq tədqiqat layihələri və qlobal bilik mübadiləsinin fəal iştirakçısı olmalıdır. Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun artması elm və təhsil sahəsində də yeni imkanlar yaradır.

Diqqət çəkən digər məqam isə informasiya mühitinin sürətlə dəyişməsi fonunda media savadlılığının və tənqidi təfəkkürün əhəmiyyətinin artmasıdır. Dezinformasiyaya qarşı mübarizə yalnız media qurumlarının deyil, eyni zamanda təhsil sisteminin də prioritet vəzifələrindən biri olmalıdır. Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində informasiya mənbələrinin qiymətləndirilməsi, faktların yoxlanılması, elmi yanaşma və akademik dürüstlük prinsiplərinin gücləndirilməsi gələcək vətəndaşların formalaşması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın postmünaqişə dövründə həyata keçirdiyi bərpa və quruculuq prosesləri də yeni elmi istiqamətlər üçün geniş tədqiqat imkanları yaradır. Şəhərsalma, yaşıl enerji, ekoloji təhlükəsizlik, rəqəmsal idarəetmə, logistika, nəqliyyat sistemləri və sosial reinteqrasiya kimi sahələr universitetlər üçün aktual elmi tədqiqat mövzularına çevrilməkdədir. Bu isə ali təhsil müəssisələrinin dövlətin inkişaf strategiyası ilə daha sıx inteqrasiyasını zəruri edir.

Pedaqoq.az olaraq hesab edirik ki, Prezident İlham Əliyevin Şuşa Qlobal Media Forumunda səsləndirdiyi strateji yanaşmalar elm və təhsil ictimaiyyəti üçün də mühüm istiqamətlər müəyyən edir. Gələcəyin rəqabətqabiliyyətli dövləti yalnız güclü iqtisadiyyat və müasir infrastruktur hesabına deyil, yüksək intellektual potensiala malik insan kapitalı, innovativ təhsil sistemi və beynəlxalq səviyyədə rəqabət aparan elmi mühit hesabına formalaşır. Məhz bu baxımdan elmə və təhsilə yatırılan hər bir investisiya Azərbaycanın davamlı inkişafına və milli rəqabət qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən strateji sərmayə kimi qiymətləndirilməlidir.

Balaxanova Qumru Vasif qızı
ADPU-nun baş müəllimi, b.ü.f.d.

Müəllif: Xədicə Əhmədova, Beynəlxalq sertifikatlı ingilis dili müəllimi

“Biz ingilis dilini öyrədirik, yoxsa ingilis dili haqqında mühazirə oxuyuruq?” 

Müasir dil pedaqogikasında bu sual getdikcə daha çox aktuallıq qazanmağa davam edir. Bir çox hallarda tələbələrin illərlə ingilis dili keçməsinə kurslara getməsinə baxmayaraq, hətta bəzən evdə self-study edərək real həyatda ünsiyyət qura bilməməsinin bir tək səbəbi var: Dili həyat tərzinə çevirməmək, bir fənn kimi görmək. 

İngilis dilini tarix, coğrafiya və ya digər fənnlər kimi sadəcə qaydalardan və test tapşırıqlarından ibarət bir akademik vəzifə kimi qəbul etdikdə, tələbə dərsi yalnız «qiymət almaq» və ya «imtahandan keçmək» üçün oxuyur. Nəticədə Past Perfect zamanını mükəmməl bilən, lakin adi bir yemək sifariş edərkən və ya qarşısındakı insanın xarici görünüşünü təsvir edərkən dil problemi yaşayan bir nəsil yetişir. 

Bəs dərslərimizi bu formalaşmış qəlibdən çıxarıb ingilis dilini ünsiyyət vasitəsinə necə çevirə bilərik ?

1. Müəllim mərkəzli modelə SON: Tələbə yönümlü (Student-Centered) yanaşma

Əgər 45 dəqiqəlik dərsin böyük hissəsində müəllim danışır, yalnız qrammatika qaydalarını izah edirsə, bu dərs artıq fənnləşib. Dili canlı saxlamaq üçün tələbələr (hətta 3 yaşlı ən kiçik öyrənənlər belə) dərsin baş rolunda olmalıdırlar. Müəllim dili zatən bilir, şagirdlər, tələbələr danışmağa təşviq olunmalıdır. İstər doğru, istər yanlış cümlə qursunlar, amma yetər ki, danışsınlar. Onların rahatlıqla danışmaları belə onlarda özgüvən yaradacaq. Müəllim sadəcə bir bələdçi (facilitator) rolunu oynamalıdır.

2. Sinifə real həyatı gətirin: Realia üsulu

Kitablardakı süni dialoqlardan və mətnlərdən bir az uzaqlaşmaq lazımdır. Dərslərdə real obyektlərdən (realia) – məsələn, real kafe menyularından, geyimlərdən, oyunlardan və ya aksesuardan istifadə etmək tələbədə dilin «həyatımıza qatmalı olduğumuz bir şey» olduğu hissini yaradır. Tələbə qaydanı əzbərləməməli, o qaydanın daxilində real bir situasiyanı yaşamalıdır. Present Perfect öyrənirsə, bunu həyatının hansı hissəsində, niyə işlətməli olduğunu bilməlidir. Qidalarla bağlı lüğəti öyrənirsə, evdə sadə bir yemək növünü hazırlayərkən öyrəndiyi sözləri həyatına tətbiq etməlidir.

3. Maraq dünyasının kəşfi: aksentlər və idiomlar

Dili sadəcə akademik çərçivədə deyil, həmin dilin mədəniyyəti ilə birlikdə öyrətmək lazımdır. Məsələn, dərslərdə Amerika və Britaniya tələffüz formaları (accent variations) arasındakı fərqləri araşdırmaq, gündəlik həyatda istifadə olunan jarqonları və idiomları öyrənmək, tələbələrin dilə olan marağını fənn çərçivəsindən çıxarır, onu bir növ hobbi və həyat tərzinə çevirir.

4. Rəqəmsal dünyanın gücü

Müasir nəsil vizuallığı və interaktivliyi sevir. Dərslərə Kahoot! Baamboozle kimi öyrədici oyun platformalarını və ya tələbələrin öz layihələrini dizayn edə biləcəyi Canva kimi alətləri inteqrasiya etmək dili tapşırıq olmaqdan çıxarıb onu əyləncəli bir fəaliyyətə çevirir.

Nəticə

Dil öyrənmək beyinə informasiya, tapşırıqlar toplusu yükləmək yox, dünyaya yeni bir pəncərə açmaq və o pəncərədən baxmaqdır. Biz tələbələrimizə ingilis dilini qiymət xatirinə oxunan bir fənn kimi deyil, özlərini ifadə edə biləcəkləri, qlobal aləmlə əlaqə qura biləcəkləri, xəyallarına gediləcək yolda aça biləcəkləri bir qapı, canlı bir güc kimi aşılamalıyıq. Biz uşaq olarkən öz doğma dilimizin qaydalarını bilirdik ? Əlbəttə ki, xeyr. Sadəcə dilin olduğu mühitdə olurduq daima, o dilə məruz qalırdıq və artıq o dil biz də formalaşaraq bir yaşam stilinə keçdi. Unutmayaq ki, dil öyrədilmir, dil yaşanılır!

Müstəqil dövlətin mövcudluğunu və suverenliyini təmin edən əsas amillərdən biri güclü və peşəkar ordunun mövcudluğudur. Tarix boyu dövlətlərin siyasi sabitliyi, ərazi bütövlüyü və milli maraqlarının qorunması onların hərbi potensialından əhəmiyyətli dərəcədə asılı olmuşdur. Azərbaycan Respublikası da müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra milli təhlükəsizliyin təmin edilməsi məqsədilə güclü Silahlı Qüvvələrin formalaşdırılmasını dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyən etmişdir. Bu baxımdan hər il qeyd olunan 26 İyun Silahlı Qüvvələr Günü Azərbaycan xalqının hərbi tarixində mühüm yer tutan əlamətdar tarixdir. Azərbaycan milli ordusunun əsası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qoyulmuşdur.

1918-ci il iyunun 26-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qərarı ilə Müsəlman Korpusu Əlahiddə Azərbaycan Korpusu adlandırılmış və bununla da milli ordunun formalaşdırılması istiqamətində mühüm addım atılmışdır. Həmin dövr mürəkkəb siyasi və hərbi şəraitlə xarakterizə olunsa da, dövlət rəhbərliyi ölkənin müdafiə qabiliyyətinin artırılmasını strateji vəzifə kimi qiymətləndirirdi. 1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsi nəticəsində milli ordu fəaliyyətini dayandırsa da, hərbi ənənələr xalqın yaddaşında qorunub saxlanılmışdır. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra Azərbaycan Respublikası öz Silahlı Qüvvələrinin yenidən formalaşdırılmasına başlamışdır. Lakin ilk illərdə ölkədə mövcud olan siyasi qeyri-sabitlik və Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü ordunun inkişafına ciddi maneələr yaradırdı. 1993-cü ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra Azərbaycanda ordu quruculuğu keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur. Silahlı Qüvvələrin vahid komandanlıq prinsipi əsasında fəaliyyət göstərməsi təmin edilmiş, hərbi hissələrin maddi- texniki bazası gücləndirilmiş və peşəkar kadr hazırlığı sisteminin inkişafına xüsusi diqqət yetirilmişdir. 1998-ci ildə Heydər Əliyevin sərəncamı ilə 26 İyun tarixi rəsmi olaraq Silahlı Qüvvələr Günü elan edilmişdir. Bu qərar Azərbaycan hərb tarixinin davamlılığını və milli dövlətçilik ənənələrinin qorunmasını əks etdirən mühüm siyasi hadisə olmuşdur.

Son illərdə Azərbaycan Ordusu regionun ən güclü ordularından birinə çevrilmişdir. Ordunun maddi-texniki təminatının yaxşılaşdırılması, müasir silah və texnikaların alınması, hərbi təlimlərin intensivləşdirilməsi və beynəlxalq hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi müdafiə potensialının əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin rəhbərliyi altında həyata keçirilən məqsədyönlü hərbi siyasət nəticəsində ordunun döyüş qabiliyyəti daha da yüksəlmişdir. Müdafiə sənayesinin inkişafı, hərbi təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi və müasir texnologiyaların tətbiqi ordunun güclənməsinə mühüm töhfə vermişdir. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan Ordusunun peşəkarlığını və yüksək döyüş hazırlığını bütün dünyaya nümayiş etdirmişdir. Ordumuz Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə işğal altında olan torpaqların böyük hissəsini azad etmiş, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm tarixi nailiyyət əldə etmişdir. Müharibə zamanı tətbiq olunan müasir hərbi strategiyalar, pilotsuz uçuş aparatlarının effektiv istifadəsi və şəxsi heyətin yüksək mənəvi-psixoloji hazırlığı qələbənin əsas amillərindən olmuşdur. Bu qələbə yalnız hərbi deyil, həm də siyasi, sosial və mənəvi baxımdan Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik məsələləri dövlətlərin inkişafının əsas şərtlərindən biri hesab edilir. Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi, regional təhlükəsizlik çağırışları və milli maraqlarının qorunması güclü Silahlı Qüvvələrin mövcudluğunu zəruri edir. Ordunun əsas vəzifəsi ölkənin müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaqla yanaşı, regionda sabitliyin və təhlükəsizliyin təmin edilməsinə töhfə verməkdir. Silahlı Qüvvələr eyni zamanda vətənpərvərlik ruhunun formalaşdırılmasında, gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlər əsasında tərbiyəsində mühüm rol oynayır. Hərbi xidmət və Vətənə sədaqət anlayışları Azərbaycan cəmiyyətində yüksək mənəvi dəyər kimi qəbul edilir. 26 İyun – Silahlı Qüvvələr Günü Azərbaycan dövlətçiliyinin, müstəqilliyinin və milli təhlükəsizliyinin simvollarından biridir. Bu tarix yalnız hərbi bayram deyil, həm də Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq salnaməsini, dövlətçilik ənənələrini və vətənpərvərlik ruhunu əks etdirən mühüm gündür. Güclü ordu güclü dövlətin əsas dayağıdır. Azərbaycanın Silahlı Qüvvələri ölkənin suverenliyinin qorunması, milli maraqların müdafiəsi və regionda sülhün təmin olunması istiqamətində bundan sonra da mühüm missiyasını uğurla davam etdirəcəkdir.

ADPU-nun baş müəllimi, b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı

Tarixdə elə günlər vardır ki, onların əhəmiyyəti yalnız müəyyən bir dövrü deyil, bütöv bir xalqın gələcəyini müəyyənləşdirir. Azərbaycan xalqının taleyində belə müstəsna hadisələrdən biri də hər il 15 iyun tarixində qeyd olunan Milli Qurtuluş Günüdür. Bu tarix sadəcə siyasi hakimiyyət dəyişikliyini deyil, müstəqil Azərbaycan dövlətinin parçalanmaq təhlükəsindən xilas edilməsini, dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsini, milli birliyin təmin olunmasını və gələcək inkişaf strategiyasının əsasının qoyulmasını ifadə edir. Məhz bu səbəbdən Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan tarixində dönüş nöqtəsi, dövlətçilik salnaməsinin ən şərəfli səhifələrindən biri kimi qiymətləndirilir. XX əsrin sonlarında Sovet İttifaqının süqutu nəticəsində Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini bərpa etsə də, müstəqilliyin ilk illəri son dərəcə mürəkkəb siyasi, iqtisadi və hərbi vəziyyətlə müşayiət olunurdu. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü genişlənmiş, torpaqlar işğal edilir, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşürdü. Eyni zamanda ölkə daxilində hakimiyyət böhranı, iqtisadi tənəzzül, qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyəti və idarəetmədə xaos dövlətin mövcudluğunu ciddi təhlükə altına salmışdı. Dövlət institutlarının zəifləməsi, vətəndaş qarşıdurmasının dərinləşməsi və ölkənin parçalanma təhlükəsi Azərbaycanın müstəqilliyini real təhlükə ilə üz-üzə qoymuşdu. 1993-cü ilin iyun ayında baş verən hadisələr ölkədə siyasi böhranı daha da kəskinləşdirdi.

Gəncədə baş vermiş silahlı qarşıdurma və ölkənin müxtəlif bölgələrində yaranan gərginlik vətəndaş müharibəsi təhlükəsini artırdı. Mövcud hakimiyyət yaranmış vəziyyəti idarə etmək iqtidarında deyildi. Belə bir ağır şəraitdə xalqın böyük əksəriyyəti öz ümidini zəngin dövlətçilik təcrübəsinə malik olan Heydər Əliyevə bağladı. Azərbaycan xalqının təkidli tələbi ilə Heydər Əliyev iyunun 9-da Bakıya gəldi, iyunun 15-də isə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Sədri seçildi. Sonralar məhz bu tarix xalqın və dövlətin xilası ilə əlaqələndirilərək Milli Qurtuluş Günü elan edildi. 15 iyun hadisələrinin tarixi əhəmiyyəti yalnız hakimiyyət dəyişikliyi ilə məhdudlaşmır. Bu gün Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı hesab olunur. İlk növbədə ölkədə ictimai-siyasi sabitliyin bərpası istiqamətində qətiyyətli addımlar atıldı. Qanunsuz silahlı dəstələrin zərərsizləşdirilməsi, dövlət idarəetmə sisteminin yenidən qurulması və hüquqi dövlət prinsiplərinin formalaşdırılması nəticəsində ölkədə sabitlik təmin edildi. Məhz sabitlik iqtisadi inkişafın, sosial rifahın və beynəlxalq əməkdaşlığın əsas şərti oldu. Milli Qurtuluşun mühüm nəticələrindən biri də hüquqi dövlət quruculuğunun əsaslarının yaradılması idi. 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət prinsiplərini təsbit etdi. İnsan hüquq və azadlıqlarının qorunması, hakimiyyət bölgüsü, qanunun aliliyi və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı istiqamətində ardıcıl islahatlar həyata keçirildi. Bu hüquqi baza Azərbaycanın müasir dövlət modelinin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Qurtuluşdan sonra ölkənin iqtisadi dirçəlişi də yeni mərhələyə qədəm qoydu. 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan və tarixə «Əsrin müqaviləsi» kimi daxil olan neft sazişi Azərbaycanın iqtisadi inkişafında dönüş yaratdı. Xarici investisiyalar ölkəyə cəlb olundu, enerji strategiyası formalaşdı, beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlıq genişləndi və dövlət büdcəsinin gəlirləri əhəmiyyətli dərəcədə artdı. Əldə olunan maliyyə imkanları nəticəsində yollar, məktəblər, xəstəxanalar, sənaye müəssisələri tikildi, sosial proqramlar həyata keçirildi, regionların inkişafına xüsusi diqqət ayrıldı. Milli Qurtuluşun digər mühüm istiqamətlərindən biri Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun yüksəlməsi oldu.

Xarici siyasətdə balanslaşdırılmış və milli maraqlara əsaslanan kurs müəyyən edildi. Azərbaycan BMT, ATƏT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı, Türk Dövlətləri Təşkilatı və digər beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlığını genişləndirdi. Enerji təhlükəsizliyi sahəsində həyata keçirilən layihələr ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini daha da artırdı. Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, Bakı–Tbilisi–Ərzurum qaz kəməri, TANAP və TAP kimi layihələr Azərbaycanın dünya enerji bazarında strateji mövqeyini möhkəmləndirdi. Qurtuluş siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri də güclü ordu quruculuğu idi. Dövlətin iqtisadi imkanlarının artması Silahlı Qüvvələrin modernləşdirilməsinə, müasir silahlarla təchiz olunmasına və peşəkar hərbi kadrların hazırlanmasına şərait yaratdı. Müdafiə sənayesinin inkişafı, hərbi infrastrukturun yenilənməsi və milli təhlükəsizlik sisteminin gücləndirilməsi gələcək uğurların əsasını təşkil etdi. Bu strateji inkişafın ən mühüm nəticəsi 2020-ci ildə baş verən 44 günlük Vətən müharibəsində özünü göstərdi. Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə tarixi Qələbə qazandı, ölkənin ərazi bütövlüyünün böyük hissəsi bərpa edildi və BMT Təhlükəsizlik Şurasının uzun illər icra olunmayan qətnamələrinin tələbləri faktiki olaraq yerinə yetirildi. 2023- cü ilin sentyabr ayında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində isə Azərbaycanın dövlət suverenliyi bütün ərazisində tam təmin olundu.

Beləliklə, 1993-cü ildə başlanan dövlətçilik strategiyası tarixi Zəfərlə öz məntiqi nəticəsinə çatdı. Bu fakt bir daha göstərdi ki, Milli Qurtuluş yalnız həmin dövrün deyil, gələcək onilliklərin də taleyini müəyyənləşdirən strateji seçim olmuşdur. Milli Qurtuluş Günü həm də milli həmrəyliyin və vətənpərvərliyin rəmzidir. Həmin gün xalq siyasi baxışından, sosial mənsubiyyətindən və yaşından asılı olmayaraq vahid məqsəd ətrafında birləşərək dövlətçiliyin qorunmasını üstün tutdu. Dövlətin gücü yalnız iqtisadi və hərbi imkanlarla deyil, xalqın öz dövlətinə olan inamı və birliyi ilə ölçülür. Azərbaycan cəmiyyətinin sonrakı illərdə qazandığı uğurların əsasında da məhz bu milli birlik dayanır. Bu gün Azərbaycan regionun aparıcı dövlətlərindən biri kimi siyasi sabitliyi, iqtisadi potensialı, enerji təhlükəsizliyində oynadığı mühüm rol, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafına verdiyi töhfə və müstəqil xarici siyasəti ilə seçilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri, «Böyük Qayıdış» proqramının həyata keçirilməsi, «ağıllı şəhər» və «ağıllı kənd» layihələrinin icrası Azərbaycanın gələcəyə inamla irəlilədiyini nümayiş etdirir. Bu uğurların təməlində isə 15 İyun Milli Qurtuluş Günündə əsası qoyulan sabitlik və dövlətçilik siyasəti dayanır. Milli Qurtuluş Günü Azərbaycan xalqının müstəqillik iradəsinin, dövlətçilik ənənələrinin və milli həmrəyliyinin təntənəsidir. Əgər 1993-cü ildə qəbul edilən taleyüklü qərarlar olmasaydı, müstəqil Azərbaycanın bugünkü inkişaf səviyyəsinə çatması, güclü iqtisadiyyat qurması, beynəlxalq aləmdə nüfuz qazanması və tarixi Zəfər əldə etməsi son dərəcə çətin olardı. Buna görə də 15 İyun təkcə keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyin etibarlı təminatını ifadə edən, dövlətçiliyin qorunmasının, milli birliyin və davamlı inkişafın simvoluna çevrilmiş müqəddəs tarixdir. Bu gün hər bir azərbaycanlı üçün Vətənə sədaqətin, dövlətə bağlılığın və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət hissinin ən parlaq təcəssümüdür.

ADPU-nun baş müəllimi, b.ü.f.d. Balaxanova Qumru Vasif qızı

«Təbiətə münasibət insanın kimliyini və mədəniyyətini müəyyən edən ən mühüm meyarlardan biridir».

Balaxanova Qumru Vasif qızı
ADPU-nin baş müəllimi b.ü.f.d.

Hər il iyunun 5-də dünya ictimaiyyəti Ümumdünya Ətraf Mühitin Mühafizəsi Gününü qeyd edir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təşəbbüsü ilə 1972-ci ildə təsis edilmiş bu əlamətdar gün ətraf mühitin qorunması, təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə və ekoloji problemlərin həlli istiqamətində qlobal həmrəyliyin gücləndirilməsinə xidmət edir. Müasir dövrdə iqlim dəyişiklikləri, biomüxtəlifliyin azalması, torpaq deqradasiyası, su ehtiyatlarının çirklənməsi və tullantıların artması kimi problemlər bəşəriyyət qarşısında duran ən ciddi çağırışlardan hesab olunur. Bu baxımdan 5 İyun təkcə təqvim günü deyil, həm də insanın təbiət qarşısında məsuliyyətini xatırladan mühüm bir çağırışdır. Ətraf mühit insan cəmiyyətinin mövcudluğunun əsasını təşkil edir.

Havanın təmizliyi, su ehtiyatlarının keyfiyyəti, münbit torpaqlar və zəngin biomüxtəliflik insanların sağlamlığı, iqtisadi inkişafı və sosial rifahı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Lakin sənayeləşmənin sürətlənməsi, urbanizasiya proseslərinin genişlənməsi və təbii sərvətlərdən qeyri-səmərəli istifadə nəticəsində ekosistemlərin tarazlığı pozulur. Bu proseslər ekoloji problemlərin qlobal xarakter almasına səbəb olmuşdur. İqlim dəyişiklikləri günümüzün ən aktual ekoloji məsələlərindən biridir. Atmosferdə istixana qazlarının konsentrasiyasının artması qlobal temperaturun yüksəlməsinə, buzlaqların əriməsinə, dəniz səviyyəsinin qalxmasına və ekstremal hava hadisələrinin sayının çoxalmasına gətirib çıxarır.

Bu dəyişikliklər yalnız təbii ekosistemlərə deyil, həm də kənd təsərrüfatına, ərzaq təhlükəsizliyinə və insanların həyat şəraitinə ciddi təsir göstərir. Buna görə də ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi artıq ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütün dünya birliyinin ortaq vəzifəsinə çevrilmişdir. Azərbaycan da qlobal ekoloji təşəbbüslərin fəal iştirakçılarındandır. Son illərdə ölkəmizdə yaşıllıqların artırılması, meşələrin bərpası, alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı, tullantıların idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi və ekoloji maarifləndirmə istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirilir. Xüsusilə gənc nəslin ekoloji mədəniyyət ruhunda tərbiyə olunması dayanıqlı inkişafın təmin edilməsində mühüm rol oynayır. Ulu Öndər Heydər Əliyev demişdir: “Təbiəti qorumaq, ətraf mühiti mühafizə etmək hər bir insanın vətəndaşlıq borcudur.” Bu fikir ekoloji məsuliyyətin yalnız dövlət qurumlarının deyil, hər bir fərdin üzərinə düşdüyünü aydın şəkildə ifadə edir. Həqiqətən də ətraf mühitin qorunması gündəlik həyatımızda kiçik görünən, lakin böyük əhəmiyyət daşıyan davranışlardan başlayır: suya qənaət etmək, ağac əkmək, tullantıları çeşidləmək, enerjidən səmərəli istifadə etmək və təbiətə qarşı həssas münasibət göstərmək.

Ümumdünya Ətraf Mühitin Mühafizəsi Günü bizə bir daha xatırladır ki, insan və təbiət ayrılmaz bütövdür. Təbiətin qorunması yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də rifahının təmin edilməsi deməkdir. Hər bir vətəndaşın ekoloji şüurunun yüksəldilməsi, təbiətə sevgi və məsuliyyət hissinin formalaşdırılması sağlam və dayanıqlı gələcəyin əsas şərtlərindən biridir. Ətraf mühitə hörmət isə insanın mədəniyyətinin, mənəvi zənginliyinin və gələcəyə baxışının ən mühüm göstəricilərindən biridir.

Balaxanova Qumru Vasif qızı,
ADPU-nin baş müəllimi b.ü.f.d.

Hər il 1 iyun tarixində qeyd olunan Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü bəşəriyyətin ən qiymətli sərvəti olan uşaqlara diqqət və qayğının ifadəsi kimi böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu gün yalnız bayram deyil, həm də uşaqların hüquqlarının qorunması, onların sağlam, təhlükəsiz və firavan şəraitdə böyüməsi istiqamətində cəmiyyətin və dövlətin məsuliyyətini bir daha xatırladan mühüm bir çağırışdır. Uşaqlar hər bir xalqın gələcəyidir. Onların fiziki və mənəvi sağlamlığı, keyfiyyətli təhsil alması, milli-mənəvi dəyərlərə bağlı, vətənpərvər və savadlı vətəndaş kimi formalaşması ölkənin gələcək inkişafının əsas təminatlarından biridir. Məhz buna görə də uşaqların müdafiəsi və hərtərəfli inkişafı dünyanın bütün sivil dövlətlərinin prioritet istiqamətlərindən hesab olunur.

Ümummilli Lider Heydər Əliyev uşaqlara xüsusi diqqət və qayğı göstərilməsini dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi dəyərləndirərək demişdir: “Uşaqlar bizim gələcəyimizdir, gələcəyimizi nə cür tərbiyə edəcəyiksə, ölkəmizin sabahı da elə olacaqdır.” Bu dəyərli fikir uşaqların tərbiyəsinin və inkişafının yalnız ailənin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyəti olduğunu aydın şəkildə ifadə edir.

Müasir dövrdə uşaqların hüquqlarının müdafiəsi beynəlxalq hüququn əsas istiqamətlərindən biridir. Təhsil almaq, sağlamlıq xidmətlərindən istifadə etmək, təhlükəsiz mühitdə yaşamaq və öz potensialını reallaşdırmaq hər bir uşağın fundamental hüququdur. Bununla yanaşı, dünyada baş verən müharibələr, sosial bərabərsizliklər, yoxsulluq və digər qlobal problemlər milyonlarla uşağın həyatına mənfi təsir göstərir. Bu səbəbdən uşaqların müdafiəsi istiqamətində beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Azərbaycanda uşaqların hüquqlarının qorunması və onların rifahının yüksəldilməsi dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsidir. Təhsil və səhiyyə sahələrində həyata keçirilən islahatlar, sosial müdafiə proqramları, uşaq və gənclərin hərtərəfli inkişafına yönəlmiş layihələr ölkəmizdə sağlam və savadlı nəslin formalaşmasına xidmət edir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlər Azərbaycanın gələcəyinin etibarlı təməllər üzərində qurulduğunu göstərir.

1 İyun – Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günü hər birimizə mühüm bir həqiqəti xatırladır: uşaqlara göstərilən sevgi və qayğı gələcəyə qoyulan ən dəyərli sərmayədir. Uşaqların hüquqlarının qorunması, onların istedadlarının üzə çıxarılması və xoşbəxt gələcəyinin təmin edilməsi hər bir cəmiyyətin mənəvi borcudur. Çünki bugünün uşaqları sabahın qurucuları, elm adamları, müəllimləri, həkimləri və dövlət xadimləridir. Bu əlamətdar gündə bütün uşaqlara sağlam, xoşbəxt və işıqlı gələcək arzulayır, onların daim sevgi, qayğı və diqqət əhatəsində böyüməsinin vacibliyini bir daha vurğulayırıq.

Məktəbdə zəif nəticə göstərən hər bir şagirdin probleminin yalnız dərsə maraqsızlıqdan və ya zəif qabiliyyətdən qaynaqlandığını düşünmək doğru deyil. Bəzən müəllimin qarşısında oturan, tapşırıqları yerinə yetirməyən, diqqəti tez yayınan və ya aqressiv davranan şagird əslində ailəsində yaşadığı çətinliklərin təsiri altındadır. Son illərdə pedaqoji və psixoloji araşdırmalar göstərir ki, ailə travmaları uşaqların öyrənmə prosesinə ciddi təsir göstərən amillərdən biridir.

Ailə travması dedikdə ailə daxilində baş verən və uşağın emosional təhlükəsizlik hissəsini sarsıdan hadisələr nəzərdə tutulur. Valideynlərin boşanması, ailədaxili münaqişələr, zorakılıq, yaxın insanın itkisi, uzunmüddətli xəstəlik, valideyn laqeydliyi və ya iqtisadi çətinliklər uşağın psixikasında dərin izlər buraxa bilər. Böyüklər üçün adi görünən bəzi hadisələr belə uşaq tərəfindən travmatik təcrübə kimi qəbul edilə bilər.

Travma yaşayan uşağın beyni daim təhlükə siqnalları qəbul etdiyi üçün onun diqqətini dərsə yönəltməsi çətinləşir. Belə uşaqlar tez-tez unutqan olur, verilən tapşırıqları sona qədər yerinə yetirə bilmir, oxuduqlarını anlamaqda çətinlik çəkirlər. Çünki onların zehni resurslarının mühüm hissəsi özünü təhlükəsiz hiss etməyə sərf olunur. Nəticədə öyrənmə üçün lazım olan diqqət, yaddaş və təhliletmə bacarıqları zəifləyir.

Travmanın digər təsiri motivasiyanın azalmasıdır. Özünü dəyərsiz hiss edən və ya gələcəyə inamını itirən uşaq təhsilin əhəmiyyətini dərk etməkdə çətinlik çəkir. Belə şagirdlərdə “Mən bacarmaram”, “Onsuz da uğursuzam” kimi düşüncələr formalaşır. Bu isə onların akademik nailiyyətlərinə birbaşa mənfi təsir göstərir.

Ailə travmaları davranış problemləri ilə də özünü göstərə bilər. Bəzi uşaqlar sakitləşir, özlərinə qapanır və sosial münasibətlərdən uzaqlaşırlar. Digərləri isə aqressiv davranır, qaydalara əməl etməkdə çətinlik çəkir və tez-tez konfliktlərə səbəb olurlar. Hər iki halda müəllimlərin əsas vəzifəsi problemi yalnız intizam məsələsi kimi deyil, mümkün emosional çətinliyin əlaməti kimi də qiymətləndirməkdir.

Müəllim ailə travmasını tam aradan qaldıra bilməz. Lakin məktəb mühiti uşağın bərpa prosesində mühüm rol oynaya bilər. Bunun üçün ilk növbədə şagirdə qarşı anlayışlı və dəstəkləyici münasibət göstərilməlidir. Uşaq bilməlidir ki, məktəbdə onu dinləyən, anlayan və ona inanan insanlar var. Müəllimin sadə bir dəstəyi, xoş sözü və ya uğuru vaxtında qiymətləndirməsi bəzən gözlənildiyindən daha böyük təsir göstərə bilir.

Məktəb psixoloqları ilə əməkdaşlıq da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllim travma əlamətlərini müşahidə etdikdə bunu vaxtında mütəxəssislərlə paylaşmalı, valideynlərlə konstruktiv dialoq qurmağa çalışmalıdır. Bu zaman uşağın damğalanmaması və şəxsi məlumatlarının qorunması əsas prinsip kimi saxlanılmalıdır.

Unutmaq olmaz ki, hər bir şagird sinfə görünməyən bir hekayə ilə daxil olur. Bəzən həmin hekayə uğurlarla dolu olur, bəzən isə ağrılı xatirələr və travmalarla. Təhsil yalnız bilik vermək prosesi deyil, həm də uşağın emosional inkişafını dəstəkləmək missiyasıdır. Travmanın öyrənməyə təsirini anlayan müəllimlər daha həssas, daha effektiv və daha uğurlu pedaqoji mühit formalaşdıra bilirlər.

Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində 28 May 1918-ci il xüsusi və şərəfli yer tutur. Məhz bu tarixdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması elan edilmiş, xalqımız özünün müstəqil dövlət qurmaq hüququnu bütün dünyaya bəyan etmişdir. Bu hadisə yalnız Azərbaycan tarixində deyil, bütövlükdə Şərq dünyasının ictimai-siyasi həyatında mühüm dönüş nöqtəsi olmuşdur. Çünki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman Şərqində ilk parlamentli demokratik respublika kimi tarixə daxil olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində dünyada baş verən siyasi dəyişikliklər, xüsusilə Rusiya imperiyasının süqutu milli azadlıq hərəkatlarının güclənməsinə şərait yaratmışdı. Azərbaycan xalqı da yaranmış tarixi fürsətdən istifadə edərək milli dövlətçilik ideyasını reallaşdırmağa nail oldu.

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Milli Şura tərəfindən “İstiqlal Bəyannaməsi” qəbul edildi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıldığı elan olundu. Bu sənəd xalqımızın milli iradəsini, azadlıq arzusunu və müstəqil yaşamaq əzmini əks etdirən mühüm tarixi akt idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıcıları Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Fətəli xan Xoyski, Əlimərdan bəy Topçubaşov və digər görkəmli dövlət xadimləri qısa müddət ərzində müasir dövlət quruculuğu istiqamətində mühüm addımlar atdılar. Dövlət idarəetmə sistemi formalaşdırıldı, parlament yaradıldı, milli ordu təşkil edildi və Azərbaycanın üçrəngli dövlət bayrağı qəbul olundu. Həmçinin ölkədə təhsil, səhiyyə və mədəniyyət sahələrində islahatlara başlanıldı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun demokratik prinsiplərə əsaslanması idi. Parlamentdə müxtəlif millətlərin və siyasi qüvvələrin nümayəndələrinin təmsil olunması dövlətin demokratik mahiyyətini göstərirdi. Qadınlara seçmək və seçilmək hüququnun verilməsi isə həmin dövr üçün olduqca mütərəqqi addım hesab olunurdu. Bu hüquq bir çox Avropa ölkələrindən daha əvvəl Azərbaycanda tətbiq edilmişdi ki, bu da cümhuriyyət rəhbərlərinin yüksək siyasi düşüncəyə malik olduqlarını sübut edir.

Təəssüf ki, mürəkkəb beynəlxalq vəziyyət və xarici müdaxilələr nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti uzunömürlü olmadı və 1920-ci ildə sovet işğalı nəticəsində fəaliyyətini dayandırdı. Lakin cümhuriyyət ideyası xalqın yaddaşından silinmədi. Azərbaycan xalqı uzun illər azadlıq arzusu ilə yaşamış və nəhayət, 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini yenidən bərpa etmişdir.

Bu gün müstəqil Azərbaycan dövləti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və mənəvi varisi kimi inkişaf edir. Ölkəmiz beynəlxalq aləmdə öz mövqeyini möhkəmləndirmiş, iqtisadi, siyasi və mədəni sahələrdə mühüm uğurlar qazanmışdır. Dövlət müstəqilliyimizin qorunması və daha da gücləndirilməsi hər bir vətəndaşın əsas vəzifələrindən biridir. 28 May yalnız tarixi bir gün deyil, həm də xalqımızın azadlıq ruhunun, milli birliyinin və dövlətçilik ənənələrinin rəmzidir. Bu müqəddəs tarix hər bir azərbaycanlıda vətənpərvərlik hissini gücləndirir və gələcək nəsillərə müstəqilliyin nə qədər böyük dəyər olduğunu xatırladır. Azərbaycan xalqı öz müstəqilliyini daim qoruyacaq və dövlətçiliyini daha da möhkəmləndirəcəkdir.

ADPU-nun müəllimi b/m, b.ü.f.d.
Balaxanova Qumru Vasif qızı